Chợ giá – Xuất khẩu tăng mạnh, thặng dư thương mại ở mức cao cùng mạng lưới đối tác ngày càng mở rộng đang giúp Trung Quốc có thêm đòn bẩy trong cuộc cạnh tranh với Mỹ. Nhưng nghịch lý là chính những thành công này cũng đang tạo ra một thách thức lớn hơn đối với Bắc Kinh, khi ngày càng nhiều nền kinh tế muốn giảm mức độ phụ thuộc vào hàng hóa Trung Quốc.
Xuất khẩu trở thành điểm tựa của kinh tế Trung Quốc
Nếu kế hoạch được triển khai, Chủ tịch Trung Quốc – Tập Cận Bình dự kiến sẽ tới Washington ngày 24/9 để gặp Tổng thống Mỹ – Donald Trump. Và nếu diễn ra đúng lịch, cuộc gặp sẽ đặt hai nhà lãnh đạo trước một bối cảnh đặc biệt, khi mỗi bên đều mang theo những lợi thế và sức ép riêng.
Với ông Tập, Trung Quốc bước vào cuộc đàm phán trong lúc nền kinh tế trong nước vẫn chịu nhiều sức ép, nhưng đồng thời sở hữu sức mạnh thương mại và công nghiệp đáng kể trên phạm vi toàn cầu. Trong khi đó, với ông Trump, vấn đề không chỉ là Mỹ có thể gây sức ép đến đâu đối với Trung Quốc, mà còn là Washington sẽ xử lý thế nào với một đối thủ đã xây dựng được những đòn bẩy kinh tế mà vài năm trước còn khó hình dung.
Đáng chú ý, xuất khẩu Trung Quốc đang trở thành một yếu tố đặc biệt quan trọng trong cuộc cạnh tranh này. Đây vừa là “van an toàn” giúp nền kinh tế duy trì động lực tăng trưởng, vừa có thể trở thành nguồn gốc của những rắc rối mới.
Trong tháng 8 vừa qua, xuất khẩu của Trung Quốc đã tăng 25% so với cùng kỳ năm ngoái, đưa thặng dư thương mại hàng tháng lên 119,1 tỷ USD. Tính chung 8 tháng đầu năm, con số này đạt 806 tỷ USD, đưa Trung Quốc tiến gần khả năng thách thức hoặc vượt mức kỷ lục 1,2 nghìn tỷ USD được ghi nhận trong năm 2025.
Xuất khẩu tiếp tục tạo động lực cho tăng trưởng, bất chấp nhiều năm Mỹ áp thuế và hạn chế công nghệ. Hoạt động này đồng thời giúp bù đắp phần nào sự suy thoái kéo dài của thị trường bất động sản và tình trạng nhu cầu nội địa yếu.
Trước thềm cuộc gặp dự kiến tại Washington, ông Tập Cận Bình cũng nhấn mạnh vai trò và tầm ảnh hưởng quốc tế ngày càng lớn của Trung Quốc. Từ hội nghị thượng đỉnh Tổ chức Hợp tác Thượng Hải tại Bishkek, Kyrgyzstan, đến chuyến thăm cấp nhà nước tới Cairo và hội nghị thượng đỉnh BRICS tại New Delhi, Bắc Kinh thể hiện mình là lực lượng ủng hộ mạnh mẽ hơn cho một trật tự đa cực, đồng thời là đối tác quan trọng với những quốc gia muốn có thêm không gian hoạt động bên ngoài phạm vi ảnh hưởng của Mỹ.
Tại hội nghị thượng đỉnh BRICS, ông Tập coi nhóm mở rộng này là tiếng nói của các nước đang phát triển, đồng thời đề xuất tăng cường hợp tác trong thương mại, tài chính và trí tuệ nhân tạo.
Tại Ai Cập, chuyến thăm đầu tiên của ông sau một thập kỷ cho thấy khả năng kết hợp ngoại giao với cơ sở hạ tầng, thương mại và đầu tư của Trung Quốc.
Có thể thấy, thông điệp mà Bắc Kinh muốn truyền tải khá rõ ràng: Trung Quốc mang đến cơ hội phát triển và hợp tác mà không yêu cầu các quốc gia phải lựa chọn phe.
Nhưng Trung Quốc ngày càng đối mặt sức ép từ nhiều phía
Trong khi Bắc Kinh không ngừng thể hiện sức mạnh trên trường quốc tế, Trung Quốc lại rơi vào thế khá cô lập tại một cuộc họp gần đây của các bộ trưởng tài chính G20.
Trung Quốc là quốc gia duy nhất phản đối nội dung kêu gọi những nước duy trì thặng dư thương mại kéo dài giảm phụ thuộc vào xuất khẩu và chuyển sang thúc đẩy tăng trưởng từ các động lực khác. Bất đồng này cuối cùng đã cản trở việc đưa ra một thông cáo chung của nhóm.
Bắc Kinh thường xuyên bác bỏ những chỉ trích từ phương Tây về tình trạng dư thừa năng lực sản xuất, cho rằng đây là biểu hiện của chủ nghĩa bảo hộ hoặc một nỗ lực nhằm kìm hãm sự trỗi dậy của Trung Quốc. Tuy nhiên, lập luận này ngày càng khó duy trì khi những lo ngại về sức mạnh xuất khẩu của Trung Quốc không còn chỉ xuất hiện tại Mỹ và các đồng minh thân cận của Washington.
Trung Quốc cần các thị trường nước ngoài để duy trì đầu ra cho lượng sản phẩm khổng lồ, trong khi đồng thời tìm cách giảm phụ thuộc vào sản phẩm và công nghệ từ bên ngoài. Sự sắp xếp này đang ngày càng trở nên khó chấp nhận về mặt chính trị đối với các quốc gia khác nếu kéo dài.
Phản đối Trump, nhưng Trung Quốc vẫn bộc lộ những điểm yếu khác
Liên minh châu Âu (EU) cũng đang ghi nhận mức thâm hụt thương mại hàng hóa ngày càng lớn với Trung Quốc. Được biết, khoản thâm hụt tăng từ 312 tỷ euro (tương đương 357,6 tỷ USD) năm 2024 lên gần 360 tỷ euro vào năm 2025, trong khi nhập khẩu từ Trung Quốc tăng trong khi xuất khẩu giảm.
Brussels cho rằng, tình trạng này có liên quan đến các khoản trợ cấp công nghiệp của Trung Quốc, chính sách thay thế nhập khẩu và việc tiếp cận thị trường không bình đẳng. Bên cạnh đó, EU cũng đã áp dụng các biện pháp khắc phục thương mại đối với nhiều mặt hàng, từ xe điện đến lốp xe.
Cao ủy Thương mại EU – Maros Sefcovic hiện yêu cầu Bắc Kinh đạt được những tiến bộ cụ thể vào đầu tháng 10.
Diễn biến trên khiến câu hỏi về bên đang nắm giữ nhiều quyền lực hơn trong quan hệ Mỹ – Trung trở nên phức tạp hơn. Đối với Tổng thống Trump, ông Tập Cận Bình sở hữu ảnh hưởng đáng kể. Nhưng nếu nhìn rộng hơn trên phạm vi nền kinh tế toàn cầu, Trung Quốc cũng đang phải đối mặt với ngày càng nhiều điểm dễ tổn thương.
Bắc Kinh chuyển từ đánh thuế sang kiểm soát nguồn cung
Trung Quốc đã nhận ra rằng thay vì chỉ đơn thuần áp thuế lên hàng hóa Mỹ xuất sang nước này, Bắc Kinh còn có thể tạo sức ép bằng cách hạn chế những nguồn cung mà Mỹ cần.
Việc kiểm soát các khâu quan trọng trong chuỗi cung ứng đất hiếm mang lại cho Trung Quốc ảnh hưởng đáng kể đối với nhiều ngành công nghiệp Mỹ, từ chất bán dẫn, năng lượng đến hàng không vũ trụ và quốc phòng.
Tuy nhiên, trước thềm hội nghị thượng đỉnh, các nhà mua hàng Trung Quốc đã mua khoảng 1 triệu tấn đậu nành của Mỹ. Bên cạnh đó, China Gas cũng ký thỏa thuận kéo dài 20 năm về khí tự nhiên hóa lỏng của Mỹ, sau khi hoạt động nhập khẩu mặt hàng này của Trung Quốc gần như đình trệ trong cuộc tranh chấp thuế quan năm 2025.
Dù mang động cơ chính trị hay thương mại, những thỏa thuận như vậy đều có thể tạo ra những tiêu đề đáng chú ý và phù hợp với các ưu tiên của ông Trump, đặc biệt khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ đang đến gần vào tháng 11.
Nếu cuộc gặp diễn ra, các cuộc thảo luận nhiều khả năng sẽ tập trung vào những vấn đề đang định hình quan hệ Mỹ – Trung, gồm thuế quan, kiểm soát xuất khẩu, khoáng sản quan trọng, mua bán nông sản, hạn chế công nghệ, cùng những vấn đề chiến lược như Đài Loan và Iran.
Ông Trump sẽ muốn có những kết quả cụ thể, trong khi ông Tập Cận Bình có thể hướng tới sự ổn định và kiềm chế hơn từ Washington. Thay vì một thỏa thuận lớn, hai bên có thể đạt được một thỏa thuận ngừng bắn được dàn xếp, bao gồm các tuyên bố về thương mại, hợp tác hạn chế trong một số lĩnh vực như bảo vệ trí tuệ nhân tạo và cam kết tiếp tục đối thoại.
Dù vậy, một thỏa thuận như vậy sẽ không giải quyết được sự bất đối xứng lớn hơn trong quan hệ hai nước. Ông Trump có thể tập trung vào những kết quả mang tính giao dịch, nhưng với ông Tập Cận Bình, vấn đề sâu xa hơn là ngay cả một thỏa thuận có lợi tại Washington cũng khó làm giảm những áp lực ngày càng lớn xung quanh mô hình xuất khẩu của Trung Quốc.
Giới hạn của quyền lực kinh tế
Đối với Bắc Kinh, thay đổi hướng đi có thể khó khăn hơn cả việc thừa nhận vấn đề. Nhu cầu nội địa yếu đã khiến Trung Quốc ngày càng phụ thuộc vào sản xuất công nghiệp và đầu tư vào các ngành công nghiệp chiến lược. Trong khi đó, cạnh tranh gay gắt trong nước buộc các doanh nghiệp Trung Quốc phải tìm kiếm đầu ra tại các thị trường nước ngoài.
Xuất khẩu tăng mạnh lại kéo theo những khoản thặng dư thương mại lớn hơn, từ đó thúc đẩy ngày càng nhiều chính phủ nước ngoài dựng lên các rào cản thương mại.
Phản ứng của Bắc Kinh trước chính quyền Trump nhiệm kỳ đầu tiên là giảm sự phụ thuộc vào thị trường Mỹ, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu và phát triển các công cụ để đáp trả. Chiến lược này giúp Trung Quốc trở thành một đối thủ đáng gờm hơn đối với Washington, nhưng đồng thời cũng khiến phần lớn hoạt động sản xuất của Trung Quốc hướng tới những thị trường mà các chính phủ ngày càng quyết tâm bảo vệ ngành công nghiệp trong nước.
Và Brazil là một ví dụ. Dù vừa là thành viên BRICS, vừa là đối tác thương mại lớn của Trung Quốc, quốc gia Nam Mỹ này vẫn áp thuế chống bán phá giá đối với các sản phẩm thép của Trung Quốc.
Bên cạnh đó, Indonesia cũng hoan nghênh những khoản đầu tư lớn từ Trung Quốc, nhưng đồng thời thắt chặt kiểm soát nhập khẩu và đề xuất các biện pháp bảo vệ những ngành công nghiệp chịu sức ép từ làn sóng hàng hóa nhập khẩu gia tăng. Mexico cũng đã tăng thuế quan đối với hàng hóa Trung Quốc.
Những diễn biến này cho thấy các quốc gia có thể ủng hộ một trật tự đa cực hơn mà không nhất thiết chấp nhận một mối quan hệ kinh tế khiến nền tảng sản xuất trong nước của họ ngày càng suy yếu.
Bài toán khó hơn của Trung Quốc
Lãnh đạo Trung Quốc có thể đàm phán thêm một thỏa thuận ngừng bắn với ông Trump. Nhưng cuộc đàm phán khó khăn hơn lại diễn ra ở một mặt trận rộng lớn hơn: một thế giới sẵn sàng đón nhận thương mại, đầu tư và cả sự thách thức của Trung Quốc đối với vị thế thống trị của Mỹ, nhưng ngày càng phản đối những hệ quả kinh tế đi kèm.
Đó cũng là giới hạn trong sức mạnh kinh tế của Trung Quốc. Bắc Kinh có thể tiếp tục mở rộng xuất khẩu, gia tăng ảnh hưởng và giảm sự phụ thuộc vào Mỹ.
Tuy nhiên, chính những thành công đó cũng có thể làm gia tăng sức ép thương mại từ các đối tác mà Trung Quốc đang muốn mở rộng quan hệ.
