Chợ giá – Dù sản lượng ngũ cốc toàn cầu được dự báo sẽ đạt vụ thu hoạch lớn thứ hai trong lịch sử vào năm 2026, giá lương thực thế giới trong tháng 8 vẫn tăng lên mức cao nhất kể từ cuối năm 2022. Diễn biến trái chiều này cho thấy nguồn cung dồi dào chưa đồng nghĩa với một hệ thống lương thực thực sự vững chắc, khi những rủi ro về khả năng phục hồi đang âm thầm gia tăng.
Ngũ cốc toàn cầu dồi dào, an ninh lương thực vẫn chịu sức ép
Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) cho biết, sản lượng ngũ cốc toàn cầu được dự báo sẽ đạt vụ thu hoạch lớn thứ hai trong lịch sử vào năm 2026. Tuy nhiên, nguồn cung dồi dào vẫn chưa đủ để đảm bảo một hệ thống lương thực an toàn và ổn định.
Được biết, giá lương thực thế giới trong tháng 8 đã tăng lên mức cao nhất kể từ cuối năm 2022, cho thấy áp lực đang gia tăng đối với an ninh lương thực toàn cầu.
Dù chưa xuất hiện tình trạng thiếu lương thực trên diện rộng, các chuyên gia cảnh báo hệ thống lương thực đang chịu sức ép đáng kể từ giá năng lượng cao, thời tiết cực đoan và xung đột.
Maximo Torero – nhà kinh tế trưởng của FAO, nhận định: “Chúng ta đang chứng kiến áp lực đồng thời lên sản xuất, đầu vào nông nghiệp và hậu cần thương mại”.
Thời tiết cực đoan đe dọa mùa màng
Trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp, các hiện tượng thời tiết cực đoan diễn ra thường xuyên trong mùa hè này, cùng với sự gia tăng của mô hình thời tiết El Niño, đang tạo thêm sức ép lên mùa màng trên toàn thế giới.
Theo phân tích sơ bộ của Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) dự báo, El Niño trong giai đoạn 2026-2027 có thể khiến ít nhất 49 triệu người rơi vào tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng vào cuối năm 2027.
Không chỉ thời tiết, xung đột cũng đang gây sức ép lên toàn bộ hệ thống lương thực, từ sản xuất đến vận chuyển. Theo báo cáo Triển vọng Thị trường Hàng hóa của Ngân hàng Thế giới công bố tháng 4, chiến tranh ở Trung Đông đã gây ra những gián đoạn đáng kể đối với thị trường hàng hóa toàn cầu. Giá năng lượng được dự báo tăng 24% trong năm nay, trong khi giá phân bón có thể tăng khoảng 31%. Khả năng chi trả cho phân bón được dự báo giảm xuống mức tồi tệ nhất kể từ năm 2022, qua đó làm giảm thu nhập của nông dân và đe dọa năng suất cây trồng trong tương lai.
Theo Zhang Shuai – phó giáo sư tại Trường Chính phủ thuộc Đại học Khoa học Chính trị và Luật Thượng Hải cho rằng, các cuộc xung đột còn trực tiếp làm bất ổn hoạt động sản xuất và nguồn cung lương thực. Ông dẫn chứng cuộc xung đột Nga-Ukraine khiến hàng triệu hecta đất canh tác của Ukraine bị bỏ hoang, trong khi phần lớn cơ sở hạ tầng nông nghiệp bị phá hủy. Xung đột đồng thời đe dọa an ninh nguồn cung khi làm gián đoạn các tuyến vận chuyển quốc tế quan trọng.
Ông Zhang nói: “Cho dù đó là xung đột Nga-Ukraine hay chiến tranh Mỹ-Iran, cả hai đều làm gián đoạn chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu bằng cách ảnh hưởng đến các tuyến vận chuyển quốc tế quan trọng. Tác động của xung đột Ukraine là trực tiếp, làm giảm xuất khẩu ngũ cốc từ cả hai quốc gia”.
“Cú sốc” không chỉ nằm ở lương thực
Một báo cáo của JPMorgan mang tiêu đề “An ninh lương thực là an ninh quốc gia: Một cơn bão ngày càng trầm trọng” đã cảnh báo chi phí lương thực toàn cầu có thể tăng 5% trong nửa đầu năm 2027. Nếu kịch bản này xảy ra, làn sóng lạm phát toàn cầu tiếp theo có thể không bắt nguồn từ trạm xăng, mà xuất hiện ngay trên các kệ hàng tạp hóa.
Theo Torero, so với những cuộc khủng hoảng lương thực toàn cầu trước đây, “cú sốc năm 2026” có thể phức tạp hơn khi áp lực lần này không chỉ tác động đến sản lượng hiện tại mà còn ảnh hưởng đồng thời đến những yếu tố đầu vào cần thiết cho vụ mùa tiếp theo.
Và một trong những điểm đáng lo ngại nhất là eo biển Hormuz. Ông Torero cho rằng: “Eo biển Hormuz không chỉ đơn thuần là một hành lang xuất khẩu ngũ cốc khác”. Theo ông, có khoảng 30% lượng phân bón thương mại toàn cầu đi qua eo biển này, trong khi khu vực Vịnh cung cấp khoảng 30-35% urê và 50% lưu huỳnh trên toàn cầu.
Khi khủng hoảng leo thang, lưu lượng tàu chở dầu đã giảm hơn 90%, đồng thời ước tính khoảng 3-4 triệu tấn phân bón thương mại mỗi tháng bị đình trệ. Những gián đoạn này có thể để lại tác động vượt xa những biến động giá trong ngắn hạn.
Ông Torero cho biết: “Khi lúa mì biến mất khỏi tay một nhà xuất khẩu, một nhà sản xuất khác cuối cùng có thể trồng nhiều lúa mì hơn. Bạn không thể tạo ra năng lực sản xuất khí đốt tự nhiên, amoniac, urê hoặc lưu huỳnh mới trong một mùa vụ trồng trọt. Đây là những ngành công nghiệp cần nhiều vốn, vì vậy tính đàn hồi của nguồn cung ngắn hạn rất thấp.”
Bên cạnh đó, ông cũng nhấn mạnh lịch mùa vụ có vai trò đặc biệt quan trọng. FAO cảnh báo nếu tình trạng gián đoạn kéo dài quá 3 tháng, tác động có thể không dừng lại ở giá cả mà tiếp tục lan sang việc sử dụng phân bón, quyết định gieo trồng và cuối cùng là năng suất của những vụ thu hoạch tiếp theo.
Từ gián đoạn cục bộ đến khủng hoảng toàn hệ thống
Long Wenjin – phó giáo sư tại Trường Kinh tế và Quản lý thuộc Đại học Nông nghiệp Trung Quốc cho rằng, mối nguy hiểm thực sự không chỉ đến từ sự kết hợp giữa giá năng lượng cao, thời tiết cực đoan và xung đột, mà còn nằm ở khả năng các yếu tố này khuếch đại lẫn nhau trên toàn hệ thống.
Tác động có thể lan từ đầu vào nông nghiệp và sản xuất lương thực sang thương mại, vận tải, thị trường tài chính và năng lực tài chính, cuối cùng ảnh hưởng trực tiếp đến sức mua của các hộ gia đình. Ông Long cho rằng: “Sự năng động này có thể nhanh chóng biến tình trạng thiếu hụt sản xuất cục bộ hoặc gián đoạn vận chuyển thành giá lương thực leo thang, áp lực tài chính và khó khăn sinh kế trên diện rộng”.
Theo ông, cuộc khủng hoảng an ninh lương thực hiện nay khác đáng kể so với những cuộc khủng hoảng trước đây khi “mang tính hệ thống hơn nhiều, đặc trưng bởi sự liên kết chặt chẽ hơn giữa các thị trường, có tác động lâu dài và ngày càng mang tính chính trị hóa”.
Bên cạnh đó, ông nhận định: “Với nhiều tuyến đường thủy quan trọng và các thị trường liên quan đồng thời chịu áp lực, tất cả đang kết hợp lại thành một cơn bão hoàn hảo quét qua hệ thống nông nghiệp thực phẩm toàn cầu”.
Các chuyên gia cũng cho rằng, cuộc khủng hoảng hiện nay đã phơi bày những điểm yếu mang tính cấu trúc của hệ thống lương thực toàn cầu. Thị trường được dự báo sẽ tiếp tục biến động mạnh, trong khi giá hàng hóa có thể tăng thêm trong những tháng tới.
Torero đặc biệt nhấn mạnh sự phụ thuộc quá mức vào các điểm nghẽn trong chuỗi cung ứng. Ông nói: “Sự gián đoạn ở Biển Đen ảnh hưởng đến ngũ cốc; eo biển Hormuz ảnh hưởng đến năng lượng, phân bón và vận tải hàng hóa. Do đó, một sự kiện địa chính trị cục bộ có thể lan rộng khắp hệ thống nông nghiệp và thực phẩm toàn cầu”.
Một điểm yếu nghiêm trọng khác là sự phụ thuộc vào các yếu tố đầu vào. Theo ông Torero: “An ninh lương thực không chỉ phụ thuộc vào lượng dự trữ ngũ cốc mà còn phụ thuộc vào phân bón, năng lượng, hạt giống, nước và tài chính. Khi những yếu tố đầu vào đó trở nên khan hiếm hoặc không đủ khả năng chi trả, ảnh hưởng sẽ thể hiện rõ trong vụ thu hoạch tiếp theo”.
Bài toán sức mua và khả năng chống chịu
Ông Long cho rằng, điểm yếu cốt lõi được cuộc khủng hoảng lần này phơi bày là hệ thống lương thực toàn cầu từ lâu ưu tiên chi phí thấp và hiệu quả cao, nhưng chưa duy trì đầy đủ các biên độ an toàn cũng như năng lực dự phòng trước những cú sốc cực đoan.
Điều này khiến một sự gián đoạn tại một khu vực hoặc một mắt xích có thể nhanh chóng lan sang những lĩnh vực khác. Từ sản xuất, năng lượng, vận tải đến thương mại và tài chính, các mắt xích trong hệ thống ngày càng liên kết chặt chẽ.
Khi chi phí gia tăng, sức mua của các hộ gia đình bị ảnh hưởng; khi các yếu tố đầu vào trở nên đắt đỏ hoặc khan hiếm, năng lực sản xuất của những vụ mùa tiếp theo cũng đứng trước nguy cơ suy giảm.
Chính vì vậy, thách thức đối với hệ thống lương thực hiện nay không còn đơn thuần là bảo đảm đủ ngũ cốc ở thời điểm hiện tại, mà còn là duy trì năng lực sản xuất trong tương lai khi phải đối mặt với nhiều cú sốc xảy ra đồng thời.
Cần chuyển từ ứng phó sang phòng ngừa
Để ứng phó với cuộc khủng hoảng, các chuyên gia đề xuất một cách tiếp cận kép, kết hợp những biện pháp tức thời với cải cách mang tính hệ thống trong dài hạn.
Trong thời gian ngắn hạn, ông Long cho rằng, ưu tiên hàng đầu là bảo đảm lương thực, phân bón, hạt giống và các sản phẩm nông nghiệp thiết yếu khác được lưu thông thông suốt, đồng thời duy trì nguồn cung các yếu tố đầu vào phục vụ sản xuất.
Về dài hạn, Torero cho rằng cần có một “sự thay đổi cơ bản”, chuyển từ việc chỉ chi trả để khắc phục những tổn thất sau khủng hoảng sang đầu tư cho công tác phòng ngừa trước khi thiệt hại trở nên không thể đảo ngược.
Và ông Long cũng đồng tình với quan điểm này. Theo ông, cách thức ứng phó cần chuyển từ quản lý nguồn cung của từng mặt hàng riêng lẻ sang quản trị một hệ thống sản xuất lương thực tích hợp, trong đó có sự phối hợp giữa nông nghiệp, năng lượng, thương mại, dinh dưỡng, tài chính và phúc lợi xã hội.
Bên cạnh đó, ông Long nhấn mạnh: “Cuộc khủng hoảng lương thực toàn cầu chỉ có thể được giải quyết bằng cách duy trì hòa bình, thúc đẩy phát triển và đề cao hợp tác cởi mở”.
