Chợ giá – Trong khi đồng USD vẫn giữ vai trò thống trị trong hệ thống tài chính toàn cầu, thì những chuyển động âm thầm tại Châu Á (đặc biệt từ Trung Quốc) đang đặt nền móng cho một trật tự tiền tệ mới, nơi vị thế “độc tôn” của đồng bạc xanh có thể dần bị bào mòn.
Bình lặng bề ngoài, sóng ngầm bên trong
Mức thuế quan cao nhất của Mỹ trong gần một thế kỷ được tái áp dụng trong khi căng thẳng thương mại toàn cầu gia tăng, song đến nay vẫn chưa tạo ra cú sốc rõ rệt đối với tăng trưởng kinh tế thế giới. Dù vậy, các nhà hoạch định chính sách tại Châu Á vẫn không vì thế mà chủ quan.
Thay vào đó, họ đang theo dõi chặt chẽ những biến động của thị trường tài chính quốc tế, đồng thời âm thầm chuẩn bị cho một kịch bản dài hạn nhằm giảm dần sự phụ thuộc vào đồng USD – đồng tiền đã giữ vai trò thống trị trong thương mại, đầu tư và dự trữ toàn cầu suốt nhiều thập kỷ.
Nếu như trong thập niên 1960, Pháp mới chỉ dừng lại ở việc phàn nàn về “đặc quyền quá mức” của Mỹ khi phát hành đồng tiền dự trữ toàn cầu, thì đến thập niên 2020, Trung Quốc (cùng với sự hậu thuẫn tiềm tàng từ một số nền kinh tế mới nổi) đang ở vị thế thực tế hơn để thách thức trật tự này.
Phi đô la hóa diễn ra thế nào trong lòng hệ thống tài chính?
Khi bàn về xu hướng “phi đô la hóa” (de-dollarization), nhiều ý kiến thường chú ý đến các tuyên bố chính trị hoặc những thương vụ thương mại quy mô lớn. Tuy nhiên, theo các chuyên gia tài chính, những chuyển biến đáng kể lại đang diễn ra âm thầm trong lòng hệ thống tài chính, thông qua các điều chỉnh mang tính kỹ thuật và thể chế.
Một ví dụ tiêu biểu là đồng nhân dân tệ điện tử (e-CNY) – tiền kỹ thuật số chính thức do Ngân hàng Trung ương Trung Quốc phát hành. Ở giai đoạn đầu, e-CNY chỉ được xem như tiền mặt điện tử không sinh lãi, khiến mức độ chấp nhận còn hạn chế. Thậm chí, nhiều công chức Trung Quốc nhận lương bằng e-CNY cũng nhanh chóng chuyển đổi sang tài khoản ngân hàng truyền thống.
Tuy nhiên, tình hình đã có sự thay đổi. Hiện, e-CNY đã trở thành một sản phẩm sinh lãi trong hệ thống ngân hàng thương mại, tương tự tiền gửi thông thường. Điều này giúp giảm động cơ chuyển đổi khỏi ví điện tử, đồng thời mở rộng khả năng sử dụng e-CNY trong nền kinh tế.
Đáng chú ý, các nền tảng thanh toán phổ biến như Alipay và WeChat Pay cũng đã tích hợp song song e-CNY cùng tiền gửi ngân hàng, qua đó làm mờ ranh giới giữa tiền kỹ thuật số và hệ thống tài chính truyền thống.
Đồng USD vẫn thống trị, nhưng rủi ro đang tích tụ
Ở thời điểm hiện tại, những động thái này vẫn chưa đủ sức làm suy chuyển vị thế thống trị của đồng USD trên thị trường quốc tế. Đồng bạc xanh vẫn tiếp tục chiếm hơn 50% thị phần thanh toán toàn cầu, cao gấp hơn hai lần so với đồng euro và vượt xa mức khoảng 3% của đồng nhân dân tệ.
Tuy nhiên, việc e-CNY được sử dụng rộng rãi trong nước có thể giúp Trung Quốc hạn chế nguy cơ “đô la hóa” trở lại, nhất là trong khi các stablecoin neo theo USD – những đồng tiền số mô phỏng giá trị 1:1 với USD, ngày càng phổ biến.
Đáng chú ý, việc Mỹ ban hành Đạo luật Genius vào năm ngoái, trong đó cấm các nhà phát hành stablecoin trả lãi, càng khiến e-CNY được xem như một công cụ phòng thủ mang tính chiến lược của Bắc Kinh.
Muốn thách thức USD, Trung Quốc phải “xuất khẩu” nhân dân tệ
Tuy nhiên, để có thể đối đầu trực diện với USD, Trung Quốc không thể chỉ dựa vào thị trường nội địa. Ngoài Hồng Kông – nơi một số ngân hàng đã cung cấp dịch vụ tài trợ thương mại bằng nhân dân tệ cho khách hàng tại Indonesia và Campuchia, thanh khoản quốc tế của đồng tiền này vẫn còn khá hạn chế.
Trong khi đó, dự án mBridge được xem là một thử nghiệm đáng chú ý. Ban đầu là sáng kiến thí điểm do Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) phối hợp cùng các ngân hàng trung ương Trung Quốc, Hồng Kông, Thái Lan và UAE triển khai, mBridge cho phép thực hiện thanh toán xuyên biên giới trực tiếp bằng tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC), không cần thông qua USD hay hệ thống nhắn tin SWIFT.
Mặc dù BIS đã rút khỏi dự án vào cuối năm 2024 do những lo ngại địa chính trị, nhưng các quốc gia tham gia vẫn tiếp tục phát triển nền tảng này. Theo Hội đồng Đại Tây Dương cho biết, mBridge đã ghi nhận hơn 4.000 giao dịch xuyên biên giới với tổng giá trị lũy kế khoảng 55,49 tỷ USD, tăng gấp 2.500 lần so với năm 2022, trong đó e-CNY chiếm hơn 95%.
Trật tự tiền tệ mới đang hình thành?
Một số báo cáo cho thấy mBridge có thể mở rộng hơn nữa, khi Ấn Độ (quốc gia đã phát triển CBDC riêng) đang cân nhắc kết nối với hệ thống thanh toán của nhóm BRICS+. Dù ý tưởng này có thể vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ Washington, nó cho thấy mong muốn ngày càng rõ rệt của các nền kinh tế mới nổi trong việc giảm phụ thuộc vào đồng USD.
Cùng lúc đó, thị trường tài chính toàn cầu cũng bắt đầu đặt câu hỏi về “tính đặc biệt” của đồng bạc xanh. Nghiên cứu của các giáo sư Đại học New York đã chỉ ra rằng, lợi suất trái phiếu Mỹ tăng bất thường sau các động thái thuế quan của chính quyền Donald Trump phản ánh sự suy giảm niềm tin dài hạn vào tài sản an toàn nhất thế giới, trong khi dòng tiền đang có xu hướng dịch chuyển sang vàng.
Công nghệ trở thành yếu tố thay đổi cuộc chơi
Tuy nhiên, vàng không thể thay thế vai trò của một đồng tiền thanh toán. Trong thị trường ngoại hối trị giá khoảng 9.600 tỷ USD mỗi ngày, đồng USD xuất hiện trong 89% giao dịch, phần lớn nhờ vai trò “tiền trung gian”.
Chính ở điểm này, một đồng nhân dân tệ điện tử có lãi suất, được thiết kế để thanh toán xuyên biên giới, có thể trở thành công cụ phá vỡ trật tự cũ. Với công nghệ hiện đại, hệ thống này không chỉ bỏ qua USD mà còn vượt qua cả hạ tầng tài chính truyền thống như SWIFT.
Vì vậy, cuộc “nổi loạn” chống lại đồng USD đã không diễn ra ồn ào, nhưng từng bước, từng lớp, đang dần định hình một thế giới tài chính đa cực hơn.
