Chợ giá – Quyết định áp mức phí 20% đối với hàng hóa đi qua eo biển Hormuz của Tổng thống Mỹ – Donald Trump đã được rút lại chỉ một ngày sau khi công bố, trong khi các đồng minh tại Trung Đông cảnh báo biện pháp này có thể làm gia tăng căng thẳng, ảnh hưởng đến thương mại năng lượng toàn cầu và tạo tiền lệ nguy hiểm đối với các tuyến hàng hải chiến lược.
Mỹ thay đổi kế hoạch thu phí tại tuyến hàng hải huyết mạch
Vào ngày 14/7 vừa qua, Tổng thống Mỹ – Donald Trump đã tuyên bố Washington sẽ không triển khai khoản “phí hoàn trả” 20% đối với các chuyến hàng đi qua eo biển Hormuz (tuyến đường biển chiến lược nối Vịnh Ba Tư với Biển Arab). Trước đó, chính quyền Mỹ cũng cho rằng, khoản phí này là một phần trong nỗ lực yêu cầu các quốc gia hưởng lợi từ sự bảo đảm an ninh hàng hải của Washington chia sẻ chi phí cho các hoạt động quân sự tại khu vực.
Tuy nhiên, sau khi vấp phải phản ứng từ các đồng minh vùng Vịnh, ông Trump đã quyết định thay đổi phương án. Thay vì áp dụng cơ chế thu phí trực tiếp, nhà lãnh đạo Mỹ cho biết Washington sẽ chuyển sang thúc đẩy các thỏa thuận thương mại và đầu tư mới với các quốc gia trong khu vực để thay thế nguồn thu dự kiến.
Ông Trump cũng viết trên mạng xã hội: “Tôi đã quyết định thay thế khoản phí hoàn trả 20% của Hoa Kỳ bằng các thỏa thuận thương mại và đầu tư mà các quốc gia vùng Vịnh sẽ thực hiện với Hoa Kỳ”.
Tính đến nay, Tổng thống Mỹ vẫn chưa công bố chi tiết về quy mô đầu tư, thời điểm triển khai cũng như quốc gia nào sẽ đưa ra các cam kết tài chính cụ thể.
Đồng minh vùng Vịnh lo ngại tác động đến kinh tế và thương mại năng lượng
Theo ông Trump, lãnh đạo các nước gồm Ả Rập Xê Út, Qatar, Bahrain, Kuwait và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) đã đề nghị Washington điều chỉnh chính sách, chuyển từ cơ chế thu phí sang thúc đẩy hợp tác đầu tư.
Lý giải về quyết định rút lại đề xuất, Tổng thống Mỹ cho biết: “Tôi không thích khái niệm về phí”.
Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa có dấu hiệu rõ ràng cho thấy các quốc gia vùng Vịnh sẽ thực hiện những khoản đầu tư mới có quy mô tương đương với nguồn thu mà Mỹ từng kỳ vọng. Theo một số nguồn tin cho biết, ít nhất một chính phủ trong khu vực đã bày tỏ quan điểm không muốn tăng thêm các cam kết đầu tư chỉ để đổi lấy quyền miễn phí quá cảnh qua eo biển Hormuz.
Trước đó, sau khi đề xuất được công bố, các nước vùng Vịnh đã nhanh chóng yêu cầu Washington làm rõ chính sách. Nhiều quan chức khu vực cũng cảnh báo việc áp phí tại một tuyến hàng hải quốc tế quan trọng có thể tạo tiền lệ để các quốc gia khác, trong đó có Trung Quốc, triển khai những cơ chế thu phí tương tự tại các tuyến vận tải chiến lược khác.
Eo biển Hormuz – “nút thắt” của thị trường năng lượng thế giới
Eo biển Hormuz từ lâu được xem là một trong những tuyến vận tải biển quan trọng nhất thế giới. Trước khi căng thẳng khu vực leo thang, khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu được vận chuyển qua tuyến đường biển này mỗi ngày.
Theo các chuyên gia cho rằng, bất kỳ động thái nào làm gián đoạn hoạt động vận tải tại Hormuz đều có thể tác động trực tiếp đến các quốc gia xuất khẩu dầu ở Trung Đông cũng như những nền kinh tế phụ thuộc lớn vào nguồn năng lượng nhập khẩu, đặc biệt tại châu Á.
Các chuyên gia cũng nhận định, nếu khoản phí 20% được triển khai, chi phí vận chuyển đối với các tàu chở dầu cỡ lớn có thể tăng thêm hàng chục triệu USD cho mỗi chuyến hàng, qua đó làm gia tăng giá năng lượng và tạo áp lực lên chuỗi cung ứng toàn cầu. Công ty tư vấn năng lượng ClearView Energy Partners (Washington) từng cảnh báo, trong kịch bản chính sách này được áp dụng, giá xăng tại Mỹ có thể tăng thêm khoảng 37 cent/gallon.
Bên cạnh những tác động về kinh tế, giới phân tích cũng bày tỏ lo ngại việc thu phí tại eo biển Hormuz có thể ảnh hưởng đến nguyên tắc tự do hàng hải – một trong những nguyên tắc quan trọng của thương mại quốc tế hiện nay.
Căng thẳng tại Hormuz đẩy giá dầu Brent tăng mạnh
Dù từ bỏ kế hoạch thu phí đối với các chuyến hàng đi qua eo biển Hormuz, Washington vẫn duy trì các biện pháp gây sức ép nhằm vào Iran. Mỹ tuyên bố tiếp tục kiểm soát chặt hoạt động vận chuyển hàng hóa của Iran đến và đi từ các cảng cùng khu vực ven biển nước này. Được biết, lệnh phong tỏa mới công bố sẽ có hiệu lực từ 16h ngày 14/7 theo giờ Washington.
Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết, lực lượng Mỹ đã hoàn thành chiến dịch kéo dài 7 giờ nhằm vào hàng chục mục tiêu gần eo biển Hormuz và dọc bờ biển Iran. Theo CENTCOM, chiến dịch này nhằm làm suy giảm khả năng của Tehran trong việc đe dọa các tuyến vận tải thương mại quốc tế.
Trong khi đó, truyền thông Mỹ đưa tin Tổng thống Trump đã thảo luận tại Nhà Trắng về khả năng mở rộng phạm vi chiến dịch quân sự nhằm vào Iran ngoài các hoạt động hiện nay quanh eo biển Hormuz.
Những diễn biến quân sự tại Trung Đông nhanh chóng tác động đến thị trường năng lượng. Giá dầu Brent quốc tế đã tăng lên gần 86 USD/thùng, sau khi tăng mạnh 11% trong hai phiên trước đó, trong bối cảnh ông Trump tuyên bố Mỹ tiếp tục các hoạt động quân sự nhằm vào Iran và cảnh báo khả năng nhắm tới các cơ sở hạ tầng quan trọng.
Ở chiều ngược lại, Hãng thông tấn Cộng hòa Hồi giáo Iran (IRNA) đưa tin quân đội nước này đã tấn công một trung tâm hậu cần của quân đội Mỹ tại Kuwait. Cùng thời điểm, Bahrain phát cảnh báo không kích mới, trong khi lực lượng vũ trang Kuwait cho biết hệ thống phòng không đang được triển khai để đánh chặn các mục tiêu bị đánh giá là nguy hiểm.
Kuwait (một đồng minh quan trọng của Mỹ tại Trung Đông) được xem là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng lớn trong bối cảnh căng thẳng leo thang, khi nhiều cơ sở quân sự, nhà máy lọc dầu, sân bay và hạ tầng năng lượng từng trở thành các mục tiêu bị đe dọa.
Thách thức trong chính sách Trung Đông của Tổng thống Trump
Việc nhanh chóng điều chỉnh chính sách liên quan đến khoản phí qua eo biển Hormuz đã cho thấy, chính quyền Tổng thống Trump đang phải cân bằng giữa mục tiêu gây sức ép lên Iran và yêu cầu duy trì quan hệ với các đồng minh chiến lược tại vùng Vịnh.
Ban đầu, ông Trump cho rằng khoản phí 20% là cần thiết nhằm bù đắp chi phí cho các hoạt động bảo vệ tuyến hàng hải quan trọng này. Tuy nhiên, phản ứng từ các quốc gia xuất khẩu dầu lớn trong khu vực cùng những lo ngại về tác động đối với giá nhiên liệu đã khiến kế hoạch gặp nhiều trở ngại.
Việc giá dầu tăng sau tuyên bố ban đầu cũng tạo thêm áp lực đối với chính quyền Washington, trong bối cảnh người tiêu dùng Mỹ đặc biệt nhạy cảm với những biến động của giá năng lượng.
Dù tạm thời loại bỏ phương án thu phí, Tổng thống Trump trước đó cũng đã nhiều lần đề cập khả năng yêu cầu các quốc gia hưởng lợi từ an ninh hàng hải tại Hormuz chia sẻ chi phí với Mỹ.
Theo giới phân tích nhận định, eo biển Hormuz sẽ tiếp tục là điểm nóng trong cạnh tranh chiến lược giữa Mỹ và Iran. Những diễn biến tại khu vực này không chỉ tác động đến an ninh Trung Đông mà còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến giá năng lượng, thương mại quốc tế và sự ổn định của kinh tế toàn cầu trong thời gian tới.
