Chợ giá – Tỉnh Ibaraki của Nhật Bản đã triển khai chương trình thưởng tiền cho người cung cấp thông tin giúp phát hiện các doanh nghiệp sử dụng lao động nước ngoài trái phép. Động thái chưa từng có này phản ánh nỗ lực siết chặt thực thi pháp luật trong bối cảnh tình trạng thiếu hụt lao động ngày càng nghiêm trọng nhưng cũng làm dấy lên nhiều tranh luận về nguy cơ gia tăng định kiến đối với người nhập cư.
Điểm nóng về lao động bất hợp pháp
Theo chương trình được giới thiệu từ tháng 5, người cung cấp thông tin giúp cơ quan chức năng phát hiện doanh nghiệp sử dụng lao động nước ngoài trái phép sẽ được thưởng 10.000 yên, tương đương khoảng 62 USD, nếu thông tin đó dẫn đến việc chủ sử dụng lao động bị bắt giữ sau quá trình xác minh và điều tra.
Đây được xem là sáng kiến đầu tiên tại Nhật Bản áp dụng cơ chế thưởng tiền nhằm khuyến khích người dân tố giác các doanh nghiệp vi phạm quy định về tuyển dụng lao động nước ngoài.
Và Ibaraki, nằm ở phía Đông Bắc thủ đô Tokyo, là một trong những trung tâm sản xuất nông nghiệp lớn của Nhật Bản với sản lượng đứng thứ ba cả nước. Được biết, địa phương này phụ thuộc đáng kể vào nguồn nhân lực nước ngoài, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp.
Theo Cơ quan Dịch vụ Di trú Nhật Bản, năm 2025, Ibaraki đã ghi nhận 3.518 lao động nước ngoài làm việc bất hợp pháp, mức cao nhất trong số 47 tỉnh, thành của Nhật Bản và chiếm khoảng 25% tổng số trường hợp trên toàn quốc.
Đáng chú ý, trong khi số lao động bất hợp pháp trên cả nước đã giảm khoảng 71% so với giai đoạn đỉnh điểm năm 2005, thì riêng tại Ibaraki con số này lại tăng tới 75%.
Dựa vào quy định của pháp luật Nhật Bản, các doanh nghiệp cố tình tuyển dụng hoặc tạo điều kiện cho người nước ngoài làm việc trái phép có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Lao động nước ngoài trở thành “huyết mạch” của ngành nông nghiệp
Sự phụ thuộc vào lao động nhập cư thể hiện rõ tại các trang trại ở tỉnh Ibaraki. Tại thành phố Omitama, những cánh đồng khoai tây đang bước vào mùa thu hoạch với lực lượng lao động chủ yếu đến từ Indonesia.
Trang trại Fujita hiện đang sử dụng 10 lao động Indonesia theo các chương trình thực tập kỹ thuật và lao động kỹ năng đặc định do Chính phủ Nhật Bản cấp phép. Theo ông Takashi Fujita – Giám đốc trang trại cho biết, việc tuyển dụng lao động nước ngoài xuất phát từ thực tế thiếu hụt nhân lực kéo dài trong lĩnh vực nông nghiệp.
Ông Fujita cho rằng: “Đó đơn giản là quy luật cung – cầu. Họ muốn làm việc tại Nhật Bản, còn chúng tôi thì rất cần lao động. Người trẻ Nhật Bản hầu như không còn muốn làm các công việc nông nghiệp nặng nhọc”.
Đối với nhiều lao động nước ngoài, công việc tại Nhật Bản là cơ hội để cải thiện thu nhập và tích lũy kinh nghiệm trước khi trở về quê hương. Theo anh Aji Ribowo, một lao động Indonesia, chia sẻ: “Tôi có thể kiếm được gấp hai đến ba lần so với làm việc tại Indonesia. Sau này tôi muốn trở về để thành lập một doanh nghiệp nông nghiệp của riêng mình”.
Hiện, có hơn 10.000 người Indonesia đang làm việc tại Ibaraki, trở thành nhóm lao động nước ngoài lớn thứ hai tại địa phương này, sau người Việt Nam. Lao động đến từ Trung Quốc và Philippines lần lượt đứng ở các vị trí tiếp theo.
Mục tiêu là xử lý doanh nghiệp vi phạm, không phải người lao động
Theo thống đốc tỉnh Ibaraki – ông Kazuhiko Oigawa khẳng định, chương trình treo thưởng không nhằm tạo áp lực đối với người lao động nước ngoài mà hướng đến việc xử lý các chủ sử dụng lao động vi phạm pháp luật. Ông cũng nhấn mạnh: “Một xã hội không dung thứ cho việc làm bất hợp pháp sẽ tạo nền tảng để những người nước ngoài cư trú hợp pháp có thể sinh sống và phát triển lâu dài tại Nhật Bản”.
Trong năm qua, chính quyền tỉnh đã tổ chức hơn 1.200 đợt tuyên truyền và kiểm tra tại các trang trại, doanh nghiệp nhằm nâng cao nhận thức về quy định tuyển dụng lao động nước ngoài. Tuy nhiên, số trường hợp vi phạm vẫn tiếp tục gia tăng, khiến địa phương quyết định áp dụng biện pháp mới.
Được biết, vào ngày 1/7, Ibaraki cũng đã ban hành sắc lệnh tăng cường phòng chống tuyển dụng lao động trái phép, trong đó quy định rõ trách nhiệm của người dân, doanh nghiệp và chính quyền địa phương trong việc ngăn chặn các hành vi vi phạm.
Tuy vậy, đến nay chính quyền vẫn chưa công bố số lượng thông tin tố giác đã tiếp nhận cũng như chưa cho biết đã có trường hợp nào bị bắt giữ theo chương trình thưởng tiền này.
Lo ngại gia tăng định kiến với người nhập cư
Tuy nhiên, việc triển khai chương trình đã làm dấy lên nhiều tranh luận trong xã hội Nhật Bản. Trước khi chính sách được thông qua, chính quyền tỉnh Ibaraki đã nhận được 617 ý kiến góp ý từ người dân, con số được đánh giá là rất cao đối với một quy định cấp tỉnh.
Theo hiệp hội Luật sư Ibaraki cảnh báo, chương trình có nguy cơ khiến người dân nghi ngờ hoặc kỳ thị lao động nước ngoài một cách thiếu căn cứ, từ đó làm gia tăng chia rẽ trong cộng đồng. Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng cho rằng, việc xử lý lao động bất hợp pháp cần đi đôi với các chính sách hỗ trợ người nhập cư hòa nhập xã hội.
Ông Jiho Yoshimizu (đại diện Hiệp hội Lao động Nhật Bản – Việt Nam) nhận định, phần lớn lao động rơi vào tình trạng cư trú hoặc làm việc bất hợp pháp không có chủ đích vi phạm pháp luật ngay từ đầu. Theo ông, những tranh chấp lao động, bị sa thải, gánh nặng nợ nần hoặc mất liên lạc với các tổ chức hỗ trợ khiến nhiều người rơi vào hoàn cảnh buộc phải làm việc trái phép.
Trong khi đó, bà Naoko Hashimoto – Phó Giáo sư Đại học Cơ đốc giáo Quốc tế tại Tokyo cho rằng, Nhật Bản cần đầu tư nhiều hơn cho các chương trình hỗ trợ người nước ngoài học tiếng Nhật, tìm hiểu pháp luật, văn hóa và tiếp cận các dịch vụ xã hội.
Bà nhận định: “Nếu muốn người lao động ở lại lâu dài và làm việc hợp pháp, Nhật Bản cần giúp họ hòa nhập với cộng đồng chứ không chỉ đơn thuần tuyển dụng rồi để họ tự thích nghi”.
Bài toán khó của Nhật Bản trong kỷ nguyên già hóa dân số
Chính sách của tỉnh Ibaraki được triển khai trong khi Nhật Bản đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt lao động ngày càng nghiêm trọng do dân số già hóa nhanh và tỷ lệ sinh liên tục ở mức thấp.
Cuối năm 2025, số người nước ngoài sinh sống tại Nhật Bản lần đầu tiên vượt mốc 4 triệu người, phản ánh vai trò ngày càng quan trọng của lực lượng lao động nhập cư đối với nền kinh tế. Song song với việc mở rộng tiếp nhận lao động nước ngoài, Chính phủ Nhật Bản cũng tăng cường giám sát việc tuân thủ các quy định về cư trú và việc làm.
Nhiều chính sách mới đã được ban hành nhằm siết chặt quản lý thị thực, ngăn chặn tình trạng lợi dụng các chương trình lao động và hạn chế các hành vi tuyển dụng trái phép. Đối với nhiều doanh nghiệp, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp, lao động nước ngoài vẫn là yếu tố không thể thay thế.
Theo ông Takashi Fujita thừa nhận: “Nếu không có lao động nước ngoài, chúng tôi gần như không thể duy trì hoạt động trong mùa thu hoạch”.
Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng cho rằng, thách thức lớn nhất của Nhật Bản hiện nay là tìm được sự cân bằng giữa việc bảo đảm thực thi nghiêm pháp luật về nhập cư, bảo vệ quyền lợi của người lao động nước ngoài hợp pháp và đáp ứng nhu cầu nhân lực ngày càng cấp thiết của nền kinh tế.
