Chợ giá – Trong suốt nhiều thập kỷ, các tuyến hàng hải chiến lược như eo biển Hormuz và eo biển Malacca luôn được xem là những “huyết mạch” của nền kinh tế toàn cầu. Bất kỳ sự gián đoạn nào tại các khu vực này, dù chỉ trong thời gian ngắn, cũng có thể tạo ra những tác động lớn đối với giá dầu thế giới, chuỗi cung ứng và hoạt động thương mại quốc tế.
Những diễn biến gần đây liên quan đến eo biển Hormuz đã làm gia tăng lo ngại trong một bộ phận nhà đầu tư năng lượng rằng việc hình thành một mô hình kiểm soát mới đối với các tuyến hàng hải quan trọng có thể tạo ra tiền lệ phức tạp, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến sự ổn định của thị trường năng lượng toàn cầu.
Từ Hormuz đến nỗi lo về một “trạm thu phí dầu mỏ” mới
Eo biển Hormuz (nằm giữa Iran và Oman) là một trong những tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng nhất thế giới. Theo các số liệu quốc tế, có khoảng 20% lượng dầu mỏ tiêu thụ toàn cầu mỗi năm được vận chuyển qua khu vực này, khiến mọi biến động tại đây đều có khả năng tác động đáng kể đến thị trường năng lượng.
Theo những báo cáo gần đây cho thấy, Iran và Oman đã từng đề xuất với Mỹ về khả năng cùng quản lý hành lang hàng hải Hormuz, bao gồm các cơ chế cung cấp dịch vụ hàng hải và quản lý hoạt động đi lại. Đề xuất này nhanh chóng thu hút sự chú ý của thị trường năng lượng, bởi bất kỳ hình thức phí dịch vụ hoặc cơ chế kiểm soát mới nào tại một điểm nghẽn chiến lược cũng có thể ảnh hưởng đến chi phí vận tải dầu trên toàn cầu.
Trước đó, Mỹ và Iran đã đạt được một bản ghi nhớ cho phép tàu thuyền tiếp tục di chuyển an toàn và tự do qua eo biển Hormuz trong thời hạn 60 ngày. Tuy nhiên, triển vọng về một cơ chế quản lý lâu dài tại khu vực này vẫn phụ thuộc vào kết quả các cuộc đàm phán giữa Iran, Oman và các quốc gia vùng Vịnh.
Đối với giới đầu tư, mối quan tâm hiện nay không chỉ tập trung vào eo biển Hormuz mà còn nằm ở khả năng mô hình quản lý mới này có thể được áp dụng tại các tuyến hàng hải chiến lược khác trong tương lai.
Malacca – điểm nghẽn không thể thay thế của thị trường dầu mỏ
Trong số các tuyến hàng hải chiến lược trên thế giới, eo biển Malacca được xem là khu vực đặc biệt quan trọng đối với thị trường năng lượng toàn cầu. Nằm giữa bán đảo Malaysia và đảo Sumatra của Indonesia, eo biển này dài khoảng 900 km, kết nối Ấn Độ Dương với Biển Đông, đồng thời là tuyến đường biển ngắn nhất nối Đông Á với Trung Đông và châu Âu.
Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), trong nửa đầu năm 2025, khoảng 29% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển trên toàn cầu đã đi qua eo biển Malacca. Được biết, phần lớn trong số đó là dầu thô, phục vụ nhu cầu năng lượng lớn của các nền kinh tế châu Á như Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc.
Ông Janiv Shah – Phó chủ tịch phụ trách thị trường hàng hóa tại Rystad Energy, cho biết một số nhà đầu tư đang bắt đầu lo ngại về khả năng xuất hiện một “cú sốc dầu mỏ” nếu các hình thức thu phí hàng hải được mở rộng sang những tuyến đường chiến lược khác.
Bên cạnh đó, ông Shah cũng nhận định: “Nếu một mô hình giống như trạm thu phí tại Hormuz được áp dụng, câu hỏi tiếp theo sẽ là liệu điều đó có thể xảy ra ở các eo biển khác hay không. Và xét về khối lượng vận chuyển, Malacca rõ ràng là một trong những nơi quan trọng nhất”.
Malacca khó trở thành “trạm thu phí” hàng hải
Dù những lo ngại đang gia tăng, nhưng nhiều chuyên gia hàng hải lại nhận định khả năng áp dụng phí cầu đường tại eo biển Malacca hiện vẫn rất khó xảy ra. Theo luật pháp quốc tế, đặc biệt là các nguyên tắc về quyền tự do hàng hải, những eo biển được sử dụng cho hoạt động vận tải quốc tế phải duy trì quyền đi lại tự do của tàu thuyền.
Indonesia – quốc gia có đường bờ biển chiếm phần lớn khu vực phía nam eo biển Malacca, từng đề cập khả năng thu phí đối với tàu thuyền đi qua tuyến đường này vào tháng 4. Tuy nhiên, ý tưởng này nhanh chóng được rút lại sau khi nhận được nhiều phản ứng trái chiều.
Sau cuộc gặp giữa Tổng thống Indonesia – Prabowo Subianto và Thủ tướng Singapore – Lawrence Wong, hai bên tiếp tục khẳng định cam kết duy trì quyền tự do hàng hải tại eo biển Malacca.
Theo các chuyên gia cho rằng, điểm khác biệt lớn giữa Malacca và Hormuz nằm ở cơ chế hợp tác khu vực, yếu tố được xem là có vai trò quan trọng trong việc duy trì sự ổn định của tuyến hàng hải chiến lược này.
Thể chế khu vực là “lá chắn” của eo biển Malacca
Theo ông Hunter Marston – Giám đốc chương trình Đông Nam Á tại Lowy Institute nhận định, dù eo biển Malacca là một điểm nghẽn hàng hải đặc biệt quan trọng, khu vực này không phải là một điểm nóng địa chính trị như Hormuz. Theo ông, yếu tố then chốt giúp Malacca duy trì sự ổn định nằm ở cơ chế hợp tác giữa các quốc gia trong khu vực.
Bên cạnh đó, lực lượng Tuần tra Eo biển Malacca (MSP), với sự phối hợp quản lý của Indonesia, Malaysia, Singapore và Thái Lan, giữ vai trò quan trọng trong việc bảo đảm an ninh và duy trì hoạt động thông thương trên tuyến đường biển chiến lược này. Ông Marston cho rằng: “Các thể chế đóng vai trò rất quan trọng. Cơ chế hợp tác hiện nay mang lại lợi ích cho tất cả các bên và cho cả nền kinh tế toàn cầu”.
Các chuyên gia cảnh báo nếu thiếu đi những cơ chế hợp tác này, eo biển Malacca có thể trở nên dễ bị tác động hơn trước những quyết định đơn phương, tương tự những rủi ro từng xuất hiện tại một số điểm nóng hàng hải khác.
Bài toán địa chính trị mới của các tuyến hàng hải toàn cầu
Các nhà phân tích tại Center for Strategic and International Studies (CSIS) cho rằng, những diễn biến tại Hormuz đang cho thấy một thực tế quan trọng: việc kiểm soát các điểm nghẽn hàng hải có thể trở thành công cụ gia tăng sức mạnh chiến lược của các quốc gia.
Theo CSIS, sự cạnh tranh tại các tuyến đường biển quan trọng ở châu Á đang trở nên phức tạp hơn, đặc biệt khi khu vực này còn có sự hiện diện của hai điểm nóng lớn là eo biển Malacca và eo biển Đài Loan. Bên cạnh đó, các chuyên gia CSIS cũng nhận định, nỗ lực kiểm soát và thu phí giao thông qua Hormuz đã làm gia tăng lo ngại rằng những quốc gia khác có thể tìm cách áp dụng mô hình tương tự tại các tuyến hàng hải chiến lược khác.
Dù vẫn tồn tại các tuyến đường thay thế trong trường hợp eo biển Malacca bị gián đoạn, việc chuyển hướng vận tải có thể khiến chi phí tăng mạnh, kéo dài thời gian giao hàng và tạo thêm áp lực lên giá năng lượng toàn cầu.
Trong khi thương mại quốc tế ngày càng phụ thuộc vào các tuyến đường biển trọng yếu, câu chuyện tại eo biển Hormuz không chỉ là vấn đề riêng của khu vực Trung Đông mà còn là lời cảnh báo đối với toàn bộ hệ thống vận tải năng lượng toàn cầu.
