Chợ giá – Theo Đại sứ Iran tại Nhật Bản Peyman Saadat, việc tàu chở dầu của Nhật Bản được phép đi qua eo biển Hormuz trong khi căng thẳng khu vực không chỉ là một quyết định mang tính thực tiễn, mà còn phản ánh mối quan hệ hữu nghị được xây dựng từ một sự kiện lịch sử cách đây hơn bảy thập kỷ – chuyến hải trình nổi tiếng của tàu Nissho Maru năm 1953.
Thông điệp gây chú ý giữa lúc căng thẳng Trung Đông leo thang
Một ngày sau khi tàu chở dầu Idemitsu Maru của Nhật Bản vượt qua eo biển Hormuz, Đại sứ quán Iran tại Nhật Bản đã đăng tải trên nền tảng X thông điệp ca ngợi “sứ mệnh lịch sử của tàu Nissho Maru” như biểu tượng cho tình hữu nghị bền chặt giữa Iran và Nhật Bản.
Bài đăng khẳng định “di sản ấy vẫn tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong quan hệ Iran – Nhật Bản” và nhanh chóng thu hút khoảng 4 triệu lượt xem, tạo ra nhiều cuộc tranh luận về ý nghĩa chính trị cũng như lịch sử của thông điệp này.
Theo Đại sứ Iran tại Nhật Bản – Peyman Saadat, việc nhắc lại sự kiện Nissho Maru không mang mục đích tuyên truyền mà nhằm nhấn mạnh mối quan hệ đặc biệt đã được vun đắp giữa hai quốc gia qua nhiều thập kỷ.
Trả lời phỏng vấn báo Mainichi Shimbun, ông Saadat cho biết thông điệp này bắt nguồn từ sự kiện diễn ra năm 1953. Trong khi căng thẳng tại Trung Đông ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz, Tehran coi việc tàu chở dầu của Nhật Bản được phép đi qua là sự tiếp nối của mối quan hệ hữu nghị được hình thành từ hơn 70 năm trước.
Ông Saadat nhấn mạnh: “Tình hữu nghị cần được đáp lại bằng tình hữu nghị”, đồng thời khẳng định bài đăng của Đại sứ quán Iran không nhằm phục vụ bất kỳ mục tiêu hay tính toán chính trị nào.
Chuyến tàu Nissho Maru và bước ngoặt trong quan hệ Nhật Bản – Iran
Để hiểu vì sao Iran nhiều lần nhắc tới Nissho Maru, ta cần nhìn lại bối cảnh Trung Đông đầu thập niên 1950. Khi đó, ngành công nghiệp dầu mỏ trong khu vực gần như nằm dưới sự kiểm soát của các tập đoàn phương Tây, đặc biệt là doanh nghiệp Anh. Dù sở hữu nguồn tài nguyên dồi dào, các quốc gia sản xuất dầu mỏ vẫn thiếu vốn, công nghệ và năng lực vận hành, nên phải nhượng quyền khai thác theo những điều kiện bất lợi.
Được biết, vào năm 1951, Iran đã quyết định quốc hữu hóa ngành công nghiệp dầu mỏ, dẫn tới cuộc đối đầu gay gắt với Anh. Sau đó, quốc gia này phải đối mặt với các biện pháp cấm vận và gần như bị cô lập trên thị trường dầu mỏ quốc tế.
Trong khi đó, Công ty Idemitsu Kosan của Nhật Bản đã đưa ra một quyết định được xem là táo bạo. Nhằm tìm nguồn dầu giá rẻ phục vụ nền kinh tế đang phục hồi sau Thế chiến II, doanh nghiệp này bí mật điều tàu Nissho Maru tới Iran để mua dầu thô.
Theo lời ông Peyman Saadat, mặc dù bị hải quân Anh theo dõi và chịu nhiều sức ép quốc tế, tàu Nissho Maru vẫn hoàn thành hành trình vận chuyển dầu từ Vịnh Ba Tư về Nhật Bản. “Iran đang chịu lệnh trừng phạt của Anh. Tàu Nissho Maru đã thành công trong việc phá vỡ các lệnh trừng phạt đó”, ông Saadat nhấn mạnh.
Không chỉ là thương vụ kinh doanh
Theo ông Peyman Saadat, chuyến đi của tàu Nissho Maru không chỉ đơn thuần là một hợp đồng thương mại giữa một doanh nghiệp tư nhân với một quốc gia xuất khẩu dầu. Ông cho rằng, sự kiện này đánh dấu thời điểm Nhật Bản bắt đầu xây dựng chính sách năng lượng độc lập sau khi giành lại chủ quyền hậu Thế chiến II.
Ông Saadat cũng nhấn mạnh: “Là một quốc gia nghèo tài nguyên, Nhật Bản đã mở ra một kỷ nguyên mới bằng việc trực tiếp mua dầu từ quốc gia sản xuất thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các công ty phương Tây”.
Sau sự kiện Nissho Maru, quan hệ năng lượng giữa Iran và Nhật Bản phát triển nhanh chóng. Đến khoảng những năm 1970, dầu thô Iran từng chiếm hơn 40% tổng lượng dầu nhập khẩu của Nhật Bản, đưa Tehran trở thành một trong những đối tác năng lượng quan trọng nhất của Tokyo.
Tuy nhiên, mối quan hệ này đã suy giảm mạnh trong những thập niên gần đây khi các lệnh trừng phạt của Mỹ liên quan đến chương trình hạt nhân Iran khiến Nhật Bản dừng nhập khẩu dầu từ nước này. Dù vậy, có hơn 90% nhu cầu dầu thô của Nhật Bản hiện vẫn phụ thuộc vào khu vực Trung Đông, khiến mọi biến động tại khu vực này có thể tác động trực tiếp đến nền kinh tế Nhật Bản.
Góc nhìn khác từ giới học giả
Tuy nhiên, không phải tất cả chuyên gia đều cho rằng câu chuyện về Nissho Maru chỉ mang ý nghĩa lịch sử. Theo ông Kazuo Takahashi – nhà khoa học chính trị chuyên nghiên cứu Trung Đông nhận định, việc Iran nhấn mạnh sự kiện này có thể còn hàm chứa thông điệp ngoại giao trong bối cảnh khu vực đang gia tăng căng thẳng.
Ông Takahashi cho rằng, Mỹ đang kêu gọi các đồng minh tăng cường phối hợp trong các hoạt động tại Trung Đông, trong khi Nhật Bản cũng được cho là chịu sức ép tham gia nhiều hơn vào các sáng kiến bảo đảm an ninh hàng hải. Ông cũng nhận định: “Iran có thể đang kỳ vọng tạo ra khoảng cách nhất định giữa Nhật Bản và Mỹ bằng cách nhấn mạnh mối quan hệ lịch sử giữa Tehran và Tokyo”.
Dù vậy, vị chuyên gia này cũng cho rằng bài học lớn nhất từ sự kiện Nissho Maru không nằm ở yếu tố ngoại giao. Theo ông, chuyến tàu năm 1953 đã mở đầu cho quá trình phụ thuộc ngày càng lớn của Nhật Bản vào nguồn năng lượng từ Trung Đông. Ông nói: “Sự phụ thuộc ấy vẫn tiếp diễn cho đến ngày nay và một lần nữa khiến nền kinh tế Nhật Bản chịu tác động mỗi khi khu vực xảy ra khủng hoảng”.
Bài toán an ninh năng lượng của Nhật Bản
Những diễn biến gần đây tiếp tục làm dấy lên cuộc tranh luận tại Nhật Bản về chiến lược bảo đảm an ninh năng lượng trong dài hạn. Theo nhiều ý kiến trong ngành dầu khí và giới hoạch định chính sách cho rằng, Tokyo cần đẩy nhanh quá trình đa dạng hóa nguồn cung, giảm phụ thuộc vào Trung Đông thông qua việc mở rộng nhập khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG), phát triển năng lượng tái tạo, khởi động lại các nhà máy điện hạt nhân đáp ứng tiêu chuẩn an toàn và tăng cường dự trữ dầu chiến lược.
Các chuyên gia cũng nhận định rằng, bất kỳ sự gián đoạn nào tại eo biển Hormuz (tuyến hàng hải vận chuyển khoảng một phần năm lượng dầu thương mại toàn cầu) đều có thể gây tác động dây chuyền lên giá năng lượng, lạm phát và chuỗi cung ứng quốc tế.
Trong khi đó, câu chuyện về chuyến tàu Nissho Maru cách đây hơn 70 năm không chỉ được Iran nhắc lại như một biểu tượng của tình hữu nghị song phương, mà còn trở thành lời nhắc về tầm quan trọng của an ninh năng lượng trong một thế giới ngày càng chịu tác động bởi các biến động địa chính trị.
