Chợ giá – Sau một năm kể từ khi Tổng thống Mỹ – Donald Trump áp đặt loạt thuế nhập khẩu quy mô lớn, các nền kinh tế Đông Nam Á đã dần ổn định trở lại. Tuy nhiên, những biến động sâu sắc trong cấu trúc thương mại và chuỗi cung ứng đang cho thấy một “trạng thái bình thường mới” đầy bất định.
Cú sốc thuế quan và những tác động ban đầu
Vào ngày 2/4/2025, chính quyền Mỹ đã chính thức công bố áp mức thuế cơ bản 10% đối với phần lớn hàng hóa nhập khẩu, đồng thời triển khai các biện pháp thuế đối ứng dựa trên thặng dư thương mại. Quyết định này ngay lập tức làm dấy lên làn sóng lo ngại trên phạm vi toàn cầu, đặc biệt tại khu vực Đông Nam Á – nơi có độ mở kinh tế cao và phụ thuộc đáng kể vào thị trường xuất khẩu Mỹ.
Được biết, những ngành chịu ảnh hưởng rõ nét nhất gồm điện tử, dệt may, đồ gỗ và linh kiện công nghiệp – các lĩnh vực giữ vai trò trụ cột trong cơ cấu xuất khẩu của nhiều quốc gia như Việt Nam, Thái Lan và Malaysia.
Trong giai đoạn đầu, doanh nghiệp buộc phải chạy đua với thời gian để thích ứng, đẩy nhanh tiến độ giao hàng nhằm “né thuế”, đồng thời tận dụng các khoảng thời gian trì hoãn chính sách và tìm kiếm cơ hội được miễn trừ theo từng nhóm ngành hàng.
Tòa án Mỹ bác bỏ, nhưng bất ổn vẫn còn
Một diễn biến đáng chú ý là việc Tòa án Tối cao Hoa Kỳ sau đó đã bác bỏ chính sách thuế “Ngày Giải phóng” với lý do tổng thống đã vượt quá thẩm quyền. Tuy nhiên, theo đánh giá của giới chuyên gia, phán quyết này chưa đủ để trấn an cộng đồng doanh nghiệp trước những bất ổn kéo dài.
Theo ông Ravi Vijayaraghavan – đối tác tại Bain & Company nhận định rằng, những mâu thuẫn trong thương mại toàn cầu sẽ tiếp tục khiến môi trường kinh doanh trở nên phức tạp hơn, và đây sẽ là trạng thái bình thường mới mà doanh nghiệp buộc phải thích nghi.
Trên thực tế, Washington đã nhanh chóng chuyển sang sử dụng các công cụ khác như điều tra theo Điều 301 hoặc áp thuế theo Điều 232 với lý do an ninh quốc gia – những biện pháp được đánh giá là có phạm vi linh hoạt và khó dự đoán hơn.
Doanh nghiệp Đông Nam Á chuyển từ “ứng phó” sang “tái cấu trúc”
Sau một năm, thay đổi lớn nhất không còn nằm ở các biện pháp ứng phó ngắn hạn, mà thể hiện rõ trong cách doanh nghiệp tái định hình chiến lược dài hạn.
Nếu ở giai đoạn đầu, phần lớn công ty chỉ tập trung giảm thiểu thiệt hại tức thời thông qua việc điều chỉnh hợp đồng, chấp nhận thu hẹp biên lợi nhuận hoặc chuyển chi phí sang khách hàng, thì về lâu dài, họ buộc phải triển khai những thay đổi mang tính nền tảng.
Theo Liên đoàn Sản xuất Singapore, xu hướng nổi bật hiện nay là chuyển từ “thiết kế lại chuỗi cung ứng mang tính phản ứng” sang “thiết kế lại mang tính cấu trúc”.
Bên cạnh đó, chủ tịch Lennon Tan cũng cho biết, chiến lược “Singapore + 1” đang được nhiều doanh nghiệp lựa chọn, trong đó các hoạt động có giá trị gia tăng cao như nghiên cứu và phát triển tiếp tục được duy trì tại Singapore, còn những công đoạn thâm dụng lao động được dịch chuyển sang các quốc gia có chi phí thấp hơn như Indonesia hoặc Việt Nam.
Chuỗi cung ứng tái định hình, Đông Nam Á hưởng lợi
Không chỉ dừng lại ở việc điều chỉnh chuỗi cung ứng, các doanh nghiệp còn chủ động mở rộng thị trường xuất khẩu nhằm giảm mức độ phụ thuộc vào Mỹ.
Trong khi đó, các hiệp định thương mại như Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương hay Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực được xem như “van an toàn”, tạo điều kiện để hàng hóa Đông Nam Á tiếp cận những thị trường thay thế như Nhật Bản, Australia và Trung Quốc.
Song song với xu hướng này, làn sóng “China+1” trước đây cũng đang có sự chuyển dịch, dần tiến hóa thành “ASEAN+”, khi các tập đoàn đa quốc gia lựa chọn phân bổ hoạt động sản xuất sang nhiều quốc gia khác nhau, thay vì tập trung vào một điểm đến duy nhất.
Thích ứng nhưng chưa thể yên tâm
Dù đã phần nào vượt qua cú sốc ban đầu, giới chuyên gia cảnh báo rằng những rủi ro vẫn đang hiện hữu. Căng thẳng địa chính trị, đặc biệt tại Trung Đông, cùng với xu hướng gia tăng bảo hộ thương mại ở các nền kinh tế lớn, được cho là có thể tiếp tục tạo ra các “cú sốc chính sách” mới trong thời gian tới.
Trong khi đó, Đông Nam Á vẫn được đánh giá là điểm đến hấp dẫn nhờ lợi thế chi phí cạnh tranh và vị trí chiến lược trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, khả năng thích ứng nhanh cùng việc nâng cao giá trị sản xuất sẽ là những yếu tố mang tính quyết định, giúp khu vực duy trì đà tăng trưởng trong giai đoạn nhiều biến động.
