Chợ giá – Những đánh giá mới từ giới chuyên gia cho thấy, Đông Nam Á đang đứng trước nguy cơ hứng chịu một mùa khói mù xuyên biên giới nghiêm trọng trong những tháng tới, do hiện tượng El Niño kết hợp với điều kiện thời tiết khô nóng cực đoan làm gia tăng nguy cơ cháy rừng trên diện rộng.
Nguy cơ khói mù được nâng lên mức cao nhất
Theo báo cáo mới được Viện Quan hệ Quốc tế Singapore (SIIA) công bố, nguy cơ xuất hiện các đợt khói mù nghiêm trọng tại Đông Nam Á trong năm 2026 đã được nâng lên mức “cao” – cấp cảnh báo cao nhất trong hệ thống đánh giá của tổ chức này.
Các chuyên gia nhận định, giai đoạn từ tháng 8 đến tháng 9 sẽ là thời điểm đặc biệt đáng lo ngại đối với Singapore, Indonesia, Malaysia và Brunei, khi điều kiện thời tiết khô hạn kéo dài có thể tạo môi trường thuận lợi cho các vụ cháy rừng và cháy đất than bùn bùng phát ngoài tầm kiểm soát.
Đây cũng là lần đầu tiên kể từ năm 2023, mức cảnh báo khói mù được nâng lên cấp độ cao nhất, phản ánh những diễn biến thời tiết và khí hậu bất thường đang xuất hiện trong khu vực.
El Niño và hạn hán cực đoan làm gia tăng rủi ro
Theo báo cáo, hiện tượng El Niño đang gia tăng cường độ và được dự báo sẽ đạt đỉnh vào cuối năm, kéo theo nguy cơ nhiệt độ tăng cao và lượng mưa suy giảm đáng kể tại nhiều quốc gia Đông Nam Á.
Đáng chú ý, hiện tượng này có thể đồng thời xuất hiện cùng pha dương của Lưỡng cực Ấn Độ Dương (Indian Ocean Dipole – IOD), tạo ra tác động cộng hưởng khiến tình trạng khô hạn trong khu vực trở nên nghiêm trọng hơn.
Báo cáo cũng nhận định những tháng còn lại của năm 2026 có thể nằm trong nhóm giai đoạn khô nóng nhất từng được ghi nhận tại Đông Nam Á, qua đó làm gia tăng đáng kể nguy cơ cháy rừng trên diện rộng.
Bên cạnh đó, các chuyên gia khí hậu cũng cảnh báo nền nhiệt cao kéo dài không chỉ khiến thảm thực vật khô kiệt mà còn làm các vùng đất than bùn tại Indonesia trở nên đặc biệt dễ bắt lửa. Khi hỏa hoạn bùng phát, các đám cháy than bùn có thể âm ỉ trong nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng, tạo ra lượng lớn khói bụi và lan rộng sang các quốc gia lân cận.
Bài học từ thảm họa khói mù năm 2015
Khói mù xuyên biên giới từ lâu đã được xem là một trong những thách thức môi trường nghiêm trọng nhất tại Đông Nam Á. Trong đó, năm 2015 được ghi nhận là một trong những giai đoạn khủng hoảng khói mù tồi tệ nhất trong lịch sử khu vực, khi các đám cháy rừng và cháy đất than bùn bùng phát trên diện rộng tại Indonesia dưới tác động của hiện tượng El Niño mạnh.
Khói bụi dày đặc khi đó lan phủ nhiều khu vực ở Indonesia, Malaysia và Singapore, khiến hàng triệu người phải sống trong bầu không khí ô nhiễm kéo dài. Tình trạng này đã làm gián đoạn nhiều hoạt động kinh tế – xã hội khi hàng nghìn trường học phải đóng cửa, nhiều chuyến bay bị hủy hoặc chuyển hướng, còn các hoạt động ngoài trời gần như tê liệt.
Theo ước tính của Ngân hàng Thế giới, thảm họa khói mù năm 2015 đã gây thiệt hại kinh tế khoảng 16 tỷ USD cho Indonesia, tương đương gần 2% GDP của nước này vào thời điểm đó. Không chỉ để lại tổn thất kinh tế lớn, khói mù còn làm gia tăng các bệnh liên quan đến hô hấp và tim mạch, đồng thời tạo ra những căng thẳng ngoại giao giữa các quốc gia trong khu vực.
Nhiều yếu tố kinh tế có thể khiến tình hình thêm nghiêm trọng
Theo đánh giá của Viện Quan hệ Quốc tế Singapore (SIIA), ngoài các yếu tố thời tiết bất lợi, những áp lực kinh tế cũng có thể góp phần làm gia tăng nguy cơ cháy rừng tại Đông Nam Á trong năm nay.
Giá năng lượng và phân bón tăng cao trên thị trường quốc tế đang đẩy chi phí sản xuất nông nghiệp lên đáng kể, khiến một số nông hộ hoặc doanh nghiệp có thể lựa chọn biện pháp đốt thực bì để khai hoang và chuẩn bị đất sản xuất nhằm cắt giảm chi phí.
SIIA cũng lưu ý rằng, nhu cầu ngày càng lớn đối với nhiên liệu sinh học, đặc biệt là dầu cọ, có thể thúc đẩy việc mở rộng diện tích canh tác tại một số khu vực. Trong trường hợp công tác quản lý không được thực hiện chặt chẽ, nguy cơ xảy ra các vụ đốt rừng trái phép có thể gia tăng.
Bên cạnh đó, các chuyên gia cảnh báo áp lực về ngân sách tại nhiều quốc gia có thể làm thu hẹp nguồn lực dành cho hoạt động phòng chống cháy rừng và giám sát môi trường, từ đó ảnh hưởng đến hiệu quả phát hiện và xử lý các điểm nóng phát sinh.
Dự báo thời tiết cho thấy nguy cơ hiện hữu
Nhiều cơ quan khí tượng quốc tế đang phát đi những tín hiệu cảnh báo đáng lo ngại về triển vọng thời tiết tại Đông Nam Á trong những tháng tới. Các mô hình dự báo theo mùa cho thấy, phần lớn khu vực Đông Nam Á hải đảo có khả năng trải qua điều kiện khô hạn hơn mức trung bình nhiều năm.
Theo Trung tâm Dự báo Thời tiết Trung hạn châu Âu (ECMWF), nhiều khu vực tại Indonesia và Malaysia có tới 70% khả năng ghi nhận lượng mưa thuộc nhóm thấp nhất 20% so với dữ liệu lịch sử trong giai đoạn từ nay đến tháng 10.
Những dấu hiệu ban đầu của tình trạng khô hạn cũng đã xuất hiện. Tại các vùng sản xuất dầu cọ trọng điểm của Indonesia và Malaysia, số lượng điểm nóng cháy rừng trong những tháng đầu năm đã tăng lên mức cao nhất trong vòng 7 năm. Trong khi đó, Thái Lan ghi nhận số lượng điểm cháy cao nhất trong một thập kỷ vào tháng 4 vừa qua, phản ánh xu hướng khô hạn đang diễn ra trên diện rộng tại nhiều quốc gia trong khu vực.
Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng nhận định những tháng sắp tới sẽ đóng vai trò then chốt đối với nỗ lực kiểm soát khói mù của Đông Nam Á. Trong khi nguy cơ cháy rừng gia tăng, việc đẩy mạnh giám sát các điểm nóng bằng vệ tinh, kiểm soát chặt các hoạt động đốt rừng, hỗ trợ người dân áp dụng phương thức canh tác bền vững và nâng cao năng lực chữa cháy được xem là những giải pháp cấp thiết cần sớm triển khai.
