Chợ giá – Những diễn biến quân sự liên quan đến Mỹ, Israel và Iran đang làm gia tăng lo ngại về nguy cơ gián đoạn nguồn cung dầu thô trên phạm vi toàn cầu. Theo các chuyên gia cảnh báo, nếu xung đột leo thang hoặc Iran thực hiện các biện pháp trả đũa mạnh tay, giá dầu thô có thể tăng vọt lên mức cao nhất trong nhiều năm, kéo theo hệ lụy nghiêm trọng đối với kinh tế thế giới.
Iran giữ vai trò chiến lược trên thị trường dầu mỏ toàn cầu
Iran hiện vẫn duy trì vị thế trong nhóm 10 quốc gia sản xuất dầu lớn nhất thế giới, dù sản lượng đã suy giảm đáng kể so với giai đoạn hoàng kim trước Cách mạng Hồi giáo năm 1979.
Theo Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC), sản lượng dầu của nước này hiện đạt khoảng 3,1 triệu thùng mỗi ngày, thấp hơn nhiều so với mức gần 6 triệu thùng/ngày vào năm 1974 – thời điểm Iran từng là nhà sản xuất dầu lớn thứ ba toàn cầu, chỉ đứng sau Mỹ và Ả Rập Xê Út.
Dù vậy, việc sở hữu trữ lượng dầu thô lớn thứ ba thế giới vẫn giúp Iran duy trì vai trò chiến lược quan trọng trên thị trường năng lượng, bất chấp các lệnh trừng phạt kéo dài từ Mỹ.
So với Venezuela – một quốc gia cũng chịu nhiều biện pháp cấm vận, thì ngành dầu khí Iran được đánh giá vẫn vận hành tương đối ổn định và có tiềm năng phục hồi nhanh chóng nếu bối cảnh địa chính trị trở nên thuận lợi hơn.
Eo biển Hormuz – tuyến vận chuyển dầu quan trọng bậc nhất thế giới
Eo biển Hormuz được xem là rủi ro mang tính hệ thống đối với thị trường dầu mỏ toàn cầu, không chỉ vì vai trò của Iran trong sản xuất, mà còn do khả năng Tehran có thể phong tỏa tuyến hàng hải chiến lược này. Đây là con đường vận chuyển quan trọng nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman, nơi theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Hoa Kỳ, có khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày (tương đương gần 20% nhu cầu tiêu thụ dầu lỏng toàn cầu) được trung chuyển trong năm 2024.
Với chiều rộng chỉ khoảng 50km và độ sâu không quá 60m, Hormuz trở thành một “điểm nghẽn” địa lý đặc biệt dễ tổn thương. Vì vậy, chỉ cần xuất hiện rủi ro an ninh, chi phí bảo hiểm vận tải biển có thể sẽ tăng vọt, buộc nhiều tàu chở dầu phải tạm ngừng hoạt động. Trong khi đó, dù Ả Rập Xê Út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất đã phát triển hệ thống đường ống nhằm giảm phụ thuộc vào tuyến vận tải này, tổng công suất thay thế cũng chỉ đạt khoảng 2,6 triệu thùng/ngày – con số quá nhỏ so với lưu lượng thực tế đang đi qua eo biển.
Dầu giá rẻ của Iran khiến thị trường năng lượng đặc biệt nhạy cảm
Một trong những yếu tố khiến thị trường đặc biệt lo ngại chính là chi phí khai thác dầu của Iran ở mức rất thấp, chỉ khoảng 10 USD mỗi thùng, tương đương với các quốc gia sản xuất lớn tại vùng Vịnh như Iraq, Kuwait và UAE.
Trong khi đó, các nhà sản xuất tại Hoa Kỳ và Canada cũng phải chịu mức chi phí cao hơn nhiều, dao động từ 40 đến 60 USD/thùng. Sự chênh lệch này đồng nghĩa với việc bất kỳ gián đoạn nào từ Iran cũng có thể khiến thị trường mất đi một nguồn cung giá rẻ quan trọng, từ đó tạo áp lực đẩy mặt bằng giá dầu chung tăng lên.
Hiện, Iran đang xuất khẩu khoảng 1,3 – 1,5 triệu thùng dầu mỗi ngày, trong đó hơn 80% được vận chuyển sang Trung Quốc, chủ yếu phục vụ các nhà máy lọc dầu độc lập. Mặc dù Mỹ đã tăng cường các biện pháp trừng phạt, bao gồm việc nhắm vào các cơ sở lọc dầu tư nhân của Trung Quốc, nhưng dòng chảy dầu từ Iran đến nay vẫn chưa bị gián đoạn hoàn toàn, cho thấy mức độ duy trì đáng kể của hoạt động xuất khẩu bất chấp các sức ép kéo dài.
Hạ tầng năng lượng khu vực đứng trước rủi ro từ căng thẳng địa chính trị
Các quốc gia láng giềng của Iran, từ khu vực vùng Vịnh đến Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan, cũng đang theo dõi chặt chẽ mọi diễn biến khi căng thẳng gia tăng. Việc nhiều quốc gia trong khu vực cho phép Mỹ đặt căn cứ quân sự trên lãnh thổ đã làm dấy lên lo ngại rằng họ có thể bị cuốn vào các vòng xoáy trả đũa nếu tình hình leo thang.
Theo các chuyên gia an ninh cho rằng, Iran hiện sở hữu kho tên lửa tầm trung với khả năng nhắm tới các mục tiêu chiến lược như trung tâm khai thác dầu khí, nhà máy điện và cơ sở khử mặn nước biển – những hạ tầng then chốt đảm bảo hoạt động của chuỗi cung ứng năng lượng trong khu vực.
Giá dầu có thể vượt mốc 100 USD/thùng?
Theo giới phân tích cảnh báo rằng, chỉ cần eo biển Hormuz bị gián đoạn, dù trong thời gian ngắn, giá dầu có thể nhanh chóng vượt mốc 100 USD/thùng – ngưỡng từng được ghi nhận sau khi Nga mở chiến dịch quân sự tại Ukraine vào tháng 2/2022.
Vì vậy, một đợt tăng giá mạnh có nguy cơ làm dấy lên làn sóng lạm phát mới tại Mỹ và châu Âu, trong khi các ngân hàng trung ương tại đây vẫn đang nỗ lực kiểm soát áp lực giá cả. Hệ quả không chỉ dừng lại ở chi phí năng lượng, mà còn có thể lan rộng, ảnh hưởng tới tăng trưởng kinh tế toàn cầu, diễn biến thị trường chứng khoán và định hướng chính sách tiền tệ.
Trong khi nền kinh tế thế giới vẫn đang phục hồi mong manh sau đại dịch và liên tiếp chịu tác động từ các cú sốc địa chính trị, thì một biến động lớn trên thị trường năng lượng có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền sâu rộng. Từ giá xăng dầu, chi phí vận tải, giá thực phẩm cho tới mặt bằng lãi suất, toàn bộ hệ thống kinh tế có nguy cơ chịu áp lực mới nếu nguồn cung dầu qua eo biển chiến lược này bị gián đoạn.
