Chợ giá – Sầu riêng đang mang lại nguồn thu lớn cho nông dân Thái Lan khi nhu cầu tại Trung Quốc tiếp tục tăng mạnh. Nhưng phía sau cơn sốt “vua trái cây” là một nghịch lý: diện tích và sản lượng càng mở rộng, người trồng càng phụ thuộc vào một thị trường lớn duy nhất, trong khi Việt Nam và nhiều quốc gia Đông Nam Á khác đang nhanh chóng gia nhập cuộc đua.
Sầu riêng tăng giá, nông dân Thái Lan lo mất trộm
Ở vùng núi Phato, tỉnh Chumphon, miền Nam Thái Lan, ông Chatkamol Mungpayaban đã từng nghĩ sầu riêng đơn giản là một loại cây ăn trái có giá trị cao.
Sau gần 30 năm gắn bó với cây sầu riêng, ông buộc phải nhìn loại quả này theo một cách khác.
Giá trị những trái sầu riêng trong vườn của ông đã tăng đáng kể. Nhưng tháng trước, một sự việc chưa từng xảy ra khiến ông phải tăng cường bảo vệ trang trại rộng 4,8 ha. Khoảng 4 tấn sầu riêng đã bị kẻ trộm lấy đi từ một khu vực vùng cao hẻo lánh.
Theo ông Chatkamol ước tính, số sầu riêng bị mất tương đương gần 1/8 sản lượng của cả vụ. Với mức giá trung bình tại vườn khoảng 74,94 baht/kg được ghi nhận tại Thái Lan trong tháng 7, số trái bị lấy đi có giá trị gần 300.000 baht, tương đương khoảng 9.000 USD.
Ông nói: “Đây là chuyện chưa từng có”.
Câu chuyện của Chatkamol đã phản ánh một thay đổi lớn hơn đang diễn ra tại các vùng trồng sầu riêng của Thái Lan, khi giá trị loại quả này ngày càng tăng, người dân không chỉ mở rộng sản xuất mà còn phải đối mặt với những rủi ro mới.
Trung Quốc càng chuộng sầu riêng, nông dân Thái Lan càng mở rộng diện tích
Trong nhiều năm, Thái Lan gần như thống trị thị trường sầu riêng tươi tại Trung Quốc. Sầu riêng trở thành một trong những mặt hàng nông sản xuất khẩu quan trọng của nước này, khi tầng lớp trung lưu Trung Quốc ngày càng ưa chuộng loại quả nổi tiếng với mùi hương đặc trưng.
Được biết, chỉ riêng năm 2025, Trung Quốc đã nhập khẩu khoảng 1,87 triệu tấn sầu riêng tươi, trị giá 7,49 tỷ USD. Và Thái Lan vẫn dẫn đầu về giá trị với khoảng 4 tỷ USD, nhưng Việt Nam lần đầu vượt Thái Lan về lượng, xuất khẩu khoảng 940.000 tấn sang thị trường Trung Quốc, so với khoảng 920.000 tấn của Thái Lan.
Những con số này cho thấy thị trường từng gần như là “sân chơi riêng” của Thái Lan đang nhanh chóng trở thành cuộc cạnh tranh giữa nhiều quốc gia.
Dù vậy, nông dân Thái Lan vẫn tiếp tục mở rộng sản xuất. Theo thống kê nông nghiệp của nước này, diện tích trồng sầu riêng đã tăng mạnh trong những năm gần đây. Riêng năm 2025, diện tích sầu riêng đạt khoảng 1,87 triệu rai, tương đương hơn 300.000 ha, với sản lượng ước khoảng 1,56 triệu tấn. Chumphon là một trong những vùng trồng lớn nhất cả nước.
Tại Chumphon, nhiều hộ từng trồng măng cụt, cao su hoặc các loại cây ăn trái khác đã chuyển sang sầu riêng khi giá tăng.
Theo một nông dân địa phương có biệt danh Oh cho biết, gia đình ông từng tập trung vào măng cụt, nhưng sức hấp dẫn của sầu riêng đã khiến họ thay đổi.
Giá hiện nay không còn cao như giai đoạn đỉnh điểm từ năm 2020 đến 2024, nhưng ông vẫn tiếp tục trồng.
Ông nói: “Giá thấp hơn, nhưng tôi thu hoạch được nhiều hơn, nên tôi kiếm được nhiều tiền hơn”.
Đó cũng là động lực khiến diện tích sầu riêng tiếp tục tăng. Giá giảm chưa chắc đồng nghĩa lợi nhuận giảm nếu sản lượng tăng đủ mạnh.
Sức hút của thị trường Trung Quốc vẫn chưa hạ nhiệt trong năm 2026. Theo số liệu được phía Thái Lan công bố, xuất khẩu sầu riêng tươi của nước này sang Trung Quốc đã vượt 1 triệu tấn vào ngày 19/7, đạt khoảng 1,001 triệu tấn, với giá trị hơn 114,8 tỷ baht.
Trong nửa đầu năm, Trung Quốc đã nhập khẩu khoảng 1,07 triệu tấn sầu riêng, tăng hơn 50% so với cùng kỳ năm trước. Được biết, Thái Lan chiếm phần lớn giá trị nhập khẩu, với khoảng 3,79 tỷ USD, tương đương khoảng 81% tổng kim ngạch nhập khẩu sầu riêng của Trung Quốc trong giai đoạn này. Và Việt Nam đứng thứ hai với khoảng 846 triệu USD.
Chính phủ Thái Lan cũng đặt mục tiêu đưa kim ngạch xuất khẩu sầu riêng vượt 150 tỷ baht trong năm 2026, đồng thời triển khai các biện pháp kiểm soát chất lượng và đẩy mạnh logistics trong mùa thu hoạch cao điểm.
Những con số trên cho thấy nhu cầu từ Trung Quốc vẫn là động lực lớn đối với ngành sầu riêng Thái Lan. Nhưng cùng lúc, chúng cũng đặt ra một câu hỏi khó hơn: điều gì sẽ xảy ra nếu Trung Quốc không còn cần sầu riêng Thái Lan với tốc độ như hiện nay?
Việt Nam nổi lên, cuộc chơi thay đổi
Chỉ vài năm trước, câu hỏi về khả năng Trung Quốc giảm nhu cầu đối với sầu riêng Thái Lan dường như chưa quá cấp thiết. Thái Lan khi đó sở hữu lợi thế lớn về kinh nghiệm sản xuất, chất lượng, hệ thống đóng gói và mạng lưới xuất khẩu sang Trung Quốc.
Nhưng cán cân bắt đầu thay đổi từ tháng 7/2022, khi Trung Quốc cho phép nhập khẩu sầu riêng tươi từ Việt Nam.
Và Việt Nam có lợi thế đáng kể về địa lý. Sầu riêng từ Tây Nguyên và các vùng phía Nam có thể được vận chuyển bằng đường bộ tới Trung Quốc, qua đó rút ngắn thời gian so với một số tuyến vận chuyển từ Thái Lan.
Trong năm 2025, Việt Nam đã lần đầu vượt Thái Lan về lượng sầu riêng tươi xuất khẩu sang Trung Quốc. Theo dữ liệu hải quan Trung Quốc cho thấy, Việt Nam đạt khoảng 941.000 tấn, trong khi Thái Lan đạt khoảng 921.000 tấn.
Một lợi thế khác của Việt Nam chính là khả năng cung cấp sầu riêng vào những thời điểm khác nhau trong năm, mang đến cho các nhà nhập khẩu Trung Quốc thêm lựa chọn về nguồn hàng.
Một doanh nghiệp Trung Quốc được Tuổi Trẻ dẫn lời đánh giá Việt Nam đã phát triển ngành sầu riêng với tốc độ rất nhanh, chỉ trong vài năm đã đạt quy mô mà Thái Lan phải mất nhiều thập niên để xây dựng.
Với người mua Trung Quốc, sự xuất hiện của nhiều nguồn cung đồng nghĩa với một thay đổi quan trọng: họ có nhiều lựa chọn hơn.
“Tự do sầu riêng” và sức ép giảm giá
Khi ngày càng nhiều quốc gia được tiếp cận thị trường Trung Quốc, nguồn cung sầu riêng cũng tăng nhanh. Bên cạnh Thái Lan và Việt Nam, Trung Quốc đã mở cửa cho sầu riêng từ Malaysia, Philippines và sau đó là Campuchia. Nhiều nhà cung cấp mới vẫn đang tìm cách gia nhập thị trường này.
Nguồn cung dồi dào giúp người tiêu dùng Trung Quốc có thêm lựa chọn và tiếp cận sầu riêng với mức giá dễ chịu hơn. Trên mạng xã hội Trung Quốc, cụm từ “tự do sầu riêng” từng được dùng để mô tả tình trạng loại trái cây này ngày càng phổ biến và dễ mua khi nguồn cung tăng lên.
Nhưng điều có lợi cho người tiêu dùng lại có thể tạo thêm áp lực đối với nông dân. Theo một nghiên cứu của South China Morning Post cho thấy, trong nửa đầu năm 2026, lượng sầu riêng Trung Quốc nhập khẩu tăng mạnh, trong khi tình trạng dư cung tại một số thời điểm đã gây sức ép lên giá.
Với những người nông dân phải mất nhiều năm đầu tư để cây sầu riêng trưởng thành, biến động giá vài chục phần trăm có thể làm thay đổi đáng kể bài toán lợi nhuận.
Tại Chumphon, câu chuyện sầu riêng cũng không dừng lại ở những khu vườn. Sau khi thu hoạch, trái cây đi qua cả một mạng lưới gồm thương lái, kho tập kết, cơ sở đóng gói, phòng kiểm nghiệm, xe tải lạnh và các tuyến vận chuyển quốc tế.
Một số nông dân bán trực tiếp cho thương lái, trong khi những người khác đưa sầu riêng đến các kho tập kết để thương lượng giá. Trước khi xuất khẩu, trái cây được phân loại dựa trên kích thước, hình dáng, độ đồng đều, tình trạng cuống và vỏ. Những quả đáp ứng tiêu chuẩn cao sẽ được ưu tiên cho thị trường sầu riêng tươi.
Tại các cơ sở đóng gói, công nhân làm sạch, phân loại rồi đóng sầu riêng vào thùng carton trước khi đưa lên xe lạnh. Mỗi xe có thể chở khoảng 18 tấn hàng.
Từ miền Nam Thái Lan, sầu riêng có thể được vận chuyển bằng đường bộ qua Lào và đôi khi qua Việt Nam để tới Trung Quốc. Một số lô hàng khác được đưa đi bằng đường biển, đường sắt hoặc đường hàng không.
Với loại trái cây có thời gian bảo quản tương đối ngắn, logistics không chỉ là khâu vận chuyển mà còn gắn trực tiếp với chất lượng sản phẩm. Chỉ cần thời gian vận chuyển kéo dài hoặc phát sinh vấn đề tại cửa khẩu, giá trị của cả một lô hàng cũng có thể bị ảnh hưởng.
Khi an toàn thực phẩm trở thành “điểm nghẽn”
Thị trường Trung Quốc không chỉ đặt nặng sản lượng mà ngày càng chú trọng chất lượng và an toàn thực phẩm. Với các nhà cung cấp, đáp ứng tiêu chuẩn vì thế trở thành điều kiện quan trọng để duy trì hoạt động xuất khẩu.
Đầu năm 2025, Thái Lan đã từng phải tăng cường kiểm tra sầu riêng xuất khẩu sang Trung Quốc sau khi có thông tin phát hiện Basic Yellow 2 (một loại thuốc nhuộm công nghiệp bị cấm sử dụng trong thực phẩm) trong một lô hàng.
Sau sự việc, các cơ quan Thái Lan đẩy mạnh kiểm tra Basic Yellow 2, cadmium, sâu bệnh và những chất liên quan trước khi sầu riêng được xuất khẩu.
Sang năm 2026, Bangkok tiếp tục triển khai chính sách “4 không”, gồm không sầu riêng non, không sâu bệnh, không gian lận nguồn gốc và không tồn dư hóa chất bị cấm. Chính phủ đồng thời tăng cường truy xuất nguồn gốc từ vùng trồng đến cơ sở đóng gói.
Những yêu cầu này cho thấy một thực tế ngày càng rõ trong cuộc đua vào thị trường Trung Quốc, đó là sản xuất nhiều chưa đủ. Người trồng và doanh nghiệp còn phải kiểm soát chất lượng, nguồn gốc và an toàn thực phẩm để đáp ứng đúng những tiêu chuẩn mà thị trường đặt ra.
Sầu riêng Việt Nam chịu thêm sức ép khi Trung Quốc siết kiểm tra
Sự trỗi dậy nhanh chóng của ngành sầu riêng Việt Nam không hoàn toàn là câu chuyện tăng trưởng không có rủi ro. Khi diện tích mở rộng nhanh, việc kiểm soát mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và các tiêu chuẩn kiểm dịch ngày càng trở nên quan trọng, nhất là khi Trung Quốc siết chặt kiểm tra.
Khi quy mô thương mại ngày càng lớn, yêu cầu về tính minh bạch của chuỗi cung ứng và hệ thống chứng nhận cũng trở nên cấp thiết hơn. Với cả Thái Lan và Việt Nam, một sai phạm về chất lượng hoặc hồ sơ không chỉ có thể ảnh hưởng đến một doanh nghiệp mà còn tác động đến uy tín của cả ngành hàng.
Với nông dân Thái Lan, Việt Nam cũng chưa phải rủi ro duy nhất trong dài hạn. Một khả năng khác đang được chú ý là Trung Quốc có thể từng bước tự sản xuất một phần sầu riêng trong nước.
Hiện, quy mô trồng sầu riêng thương mại tại Trung Quốc vẫn còn nhỏ so với lượng nhập khẩu. Song, các hoạt động thử nghiệm và mở rộng sản xuất tại những khu vực có khí hậu phù hợp như Hải Nam và Vân Nam đang được theo dõi.
Nếu sản lượng nội địa tăng đáng kể trong tương lai, Trung Quốc sẽ có thêm một nguồn cung ngay trong nước. Đây cũng là mô hình từng xuất hiện ở một số ngành nông nghiệp khác: nhu cầu nhập khẩu tăng mạnh thúc đẩy các nhà cung cấp nước ngoài mở rộng sản xuất, trước khi sản lượng nội địa tăng lên và làm giảm nhu cầu nhập khẩu.
Với những nông dân đã bỏ vốn lớn vào một loại cây lâu năm, đây là rủi ro đặc biệt khó xử lý. Sầu riêng không phải loại cây có thể dễ dàng chuyển đổi sang cây trồng khác trong thời gian ngắn, nên một khi thị trường thay đổi, người trồng khó có thể nhanh chóng điều chỉnh sản xuất.
Sầu riêng Thái Lan đối mặt rủi ro kép từ thời tiết và giá
Nếu cạnh tranh thương mại là một rủi ro dài hạn, thời tiết có thể trở thành bài toán trước mắt đối với ngành sầu riêng Thái Lan.
Các dự báo khí hậu đang cảnh báo một chu kỳ El Niño 2026-2027 có khả năng gây nóng và khô hạn mạnh tại nhiều khu vực ở châu Á. Các cơ quan Thái Lan cũng đã cảnh báo nguy cơ khô hạn kéo dài sang năm 2027.
Với cây sầu riêng, nước là yếu tố đặc biệt quan trọng. Bởi, cây cần lượng nước đáng kể để sinh trưởng, ra hoa và nuôi quả. Vì vậy, tình trạng nắng nóng kéo dài cùng tình trạng thiếu nước có thể làm giảm năng suất, ảnh hưởng chất lượng trái và khiến chi phí tưới tiêu tăng lên.
Thái Lan từng chứng kiến những tác động rõ rệt của thời tiết cực đoan đối với sản lượng sầu riêng. Vì vậy, chính phủ và người trồng đang tăng đầu tư vào hệ thống trữ nước, quản lý nguồn nước và các phương thức canh tác thích ứng với biến đổi khí hậu.
Nhưng thời tiết không phải biến số duy nhất khiến người trồng phải thận trọng.
Praesert – một người Thái Lan từng bắt đầu công việc trong ngành sầu riêng với vai trò phiên dịch cho khách hàng Trung Quốc trước khi trở thành đối tác sản xuất và xuất khẩu, đã chứng kiến những thay đổi của thị trường. Ông hiện đang tìm cách đa dạng hóa cây trồng để giảm sự phụ thuộc vào sầu riêng.
Một thử nghiệm xuất khẩu mận Marian sang Trung Quốc không đạt kết quả như kỳ vọng càng khiến ông nhìn thị trường này thận trọng hơn.
Ông nói: “Là một người trồng, tôi nghĩ có nguy cơ rất cao là giá sẽ giảm rất nhanh trong tương lai”.
Với Praesert, câu hỏi không nằm ở việc Trung Quốc có còn mua sầu riêng hay không. Điều quan trọng hơn là Trung Quốc sẽ mua từ ai, với mức giá nào và theo những tiêu chuẩn nào.
Thái Lan tìm cách thoát phụ thuộc thị trường Trung Quốc
Thái Lan hiện vẫn sở hữu nhiều lợi thế trong ngành sầu riêng. Được biết, nước này có hàng chục năm kinh nghiệm trồng và xuất khẩu, mạng lưới thương lái và cơ sở đóng gói phát triển, trong khi thương hiệu sầu riêng Thái Lan đã được người tiêu dùng Trung Quốc biết đến.
Trong nửa đầu năm 2026, Thái Lan thậm chí còn tăng mạnh lượng sầu riêng xuất khẩu sang Trung Quốc và chiếm phần lớn giá trị nhập khẩu của thị trường này.
Nhưng những con số đó không làm thay đổi một thực tế, khi cuộc cạnh tranh đang ngày càng gay gắt.
Được biết, Việt Nam đã vượt Thái Lan về lượng xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc trong năm 2025. Malaysia và Philippines tiếp tục mở rộng hiện diện, Campuchia đã tham gia thị trường, trong khi nhiều quốc gia khác cũng đang tìm kiếm cơ hội.
Ở chiều ngược lại, Trung Quốc có thể thay đổi các quy định về kiểm dịch, tiêu chuẩn an toàn hoặc cơ cấu nguồn cung tùy theo nhu cầu thị trường và chính sách trong nước.
Chính vì vậy, bài toán dài hạn của ngành sầu riêng Thái Lan không chỉ nằm ở việc trồng thêm. Đó còn là tìm thêm thị trường và mở rộng đầu ra.
Hiện, Bangkok đang tìm cách đưa sầu riêng vào các thị trường như Ấn Độ, Liên minh châu Âu và Mỹ, đồng thời thúc đẩy các sản phẩm sầu riêng chế biến nhằm giảm sự phụ thuộc vào xuất khẩu quả tươi.
Đây có thể là hướng đi quan trọng khi sầu riêng tươi phụ thuộc lớn vào thời gian vận chuyển, mùa vụ và điều kiện bảo quản. Việc đa dạng hóa thị trường và sản phẩm có thể giúp ngành giảm bớt sự lệ thuộc vào một nguồn cầu duy nhất, thay vì đặt toàn bộ kỳ vọng vào thị trường Trung Quốc
