Chợ giá – Trong khi Washington và Bắc Kinh vừa thiết lập một thỏa thuận “đình chiến thương mại” tạm thời, nhiều chuyên gia đã cảnh báo mối quan hệ vốn nhạy cảm này vẫn ẩn chứa các đòn bẩy chiến lược có thể gây sức ép bất cứ lúc nào. Một trong những điểm nghẽn nghiêm trọng nhất, nhưng lâu nay bị coi nhẹ chính là sự phụ thuộc sâu sắc của Mỹ vào Trung Quốc trong nguồn cung nguyên liệu dược phẩm.
Mỹ bị động trước lỗ hổng lớn trong chuỗi cung ứng dược
Theo báo cáo thường niên của Ủy ban Đánh giá Kinh tế và An ninh Mỹ – Trung (USCC) công bố vào tuần trước, Washington cần khẩn cấp củng cố khả năng tự chủ trong sản xuất thuốc và nguyên liệu dược, bởi Trung Quốc hiện giữ vai trò thống lĩnh ở hầu hết các khâu trọng yếu nhất của ngành công nghiệp này.
Báo cáo của Ủy ban Thương mại – Quốc phòng Mỹ (USCC) đã đề xuất Quốc hội sửa đổi luật năm 2020, cho phép Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm (FDA) yêu cầu các hãng dược báo cáo một cách đầy đủ và minh bạch về khối lượng nguyên liệu sử dụng, nguồn gốc các thành phần trong sản xuất thuốc, cũng như mức độ phụ thuộc vào Trung Quốc.
Đồng thời, FDA được khuyến nghị ban hành cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đa dạng hóa nguồn cung từ các quốc gia ngoài Trung Quốc.
Động thái này càng cấp thiết sau khi Bắc Kinh mở rộng kiểm soát xuất khẩu đất hiếm quan trọng vào tháng trước, buộc Washington phải nhượng bộ. Theo giới quan sát cho rằng, đây là tín hiệu rõ ràng về mức độ dễ tổn thương của Mỹ trong các chuỗi cung ứng chiến lược.
Trung Quốc – “xưởng nguyên liệu” của ngành dược toàn cầu
Trong hơn bảy thập kỷ qua, Trung Quốc đã xây dựng ngành công nghiệp hóa chất và dược phẩm khổng lồ với chi phí sản xuất thấp và quy mô vượt trội.
Trung Quốc hiện đang là nhà sản xuất chủ chốt của nhiều nguyên liệu quan trọng trong ngành dược phẩm, bao gồm KSM (nguyên liệu khởi đầu) – các hợp chất nền dùng để tổng hợp thuốc và API (thành phần dược phẩm hoạt tính) – phần “cốt lõi” quyết định hiệu quả điều trị.
Số liệu từ FDA cũng cho thấy sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trung Quốc trong lĩnh vực này, khi năm 1980, nước này không xuất hiện trong hồ sơ nộp API và đến năm 2000, chỉ chiếm 5%. Nhưng đến năm 2023, Trung Quốc đã chiếm tới 45%, vượt mặt Ấn Độ.
Đáng lo hơn là việc Ấn Độ (nhà sản xuất thuốc gốc lớn nhất thế giới) cũng phụ thuộc nặng nề vào nguyên liệu từ Trung Quốc. Điều này khiến chuỗi cung ứng thực tế còn “lệ thuộc kép”, dù trên giấy tờ có vẻ đa dạng.
Một xu hướng khác cũng gây nhiều quan ngại, khi một nửa số hoạt chất mà Mỹ đang sử dụng chỉ có duy nhất một nguồn cung. Và Trung Quốc đang là nhà cung cấp độc quyền của ít nhất một thành phần quan trọng trong gần 700 loại thuốc thiết yếu.
Một ví dụ điển hình là amoxicillin – loại kháng sinh phổ biến trong điều trị nhiễm khuẩn. Dù có nhiều nhà sản xuất trên toàn cầu, nhưng bốn nguyên liệu đầu vào cốt lõi của amoxicillin gần như hoàn toàn xuất phát từ Trung Quốc.
Chuỗi cung ứng khó “tách ly” và rủi ro không chỉ từ địa chính trị
Được đánh giá là đối thủ chiến lược của Mỹ, Trung Quốc có thể dùng “lá bài dược phẩm” như một công cụ gây sức ép hiệu quả trong bối cảnh căng thẳng leo thang. Dù Bắc Kinh chưa từng đe dọa ngừng xuất khẩu dược phẩm trong thời kỳ chiến tranh thương mại, nhưng các chuyên gia nhận định rủi ro này là hoàn toàn có thật.
Bên cạnh các yếu tố địa chính trị, chuỗi cung ứng dược phẩm còn phải đối mặt với nguy cơ gián đoạn từ các yếu tố phi chính trị. Các yếu tố này bao gồm dịch bệnh quy mô lớn như COVID-19, thiên tai và biến đổi khí hậu, cũng như khủng hoảng năng lượng hoặc gián đoạn trong vận tải quốc tế.
Theo chuyên gia Leland Miller (thành viên Ủy ban An ninh Mỹ – Trung) nhận định, Trung Quốc hiện đang kiểm soát “một phần đáng kể” nguyên liệu hoạt chất của ngành dược toàn cầu. Washington không thể đảo ngược tình thế trong ngày một ngày hai, nhưng mục tiêu dài hạn là xây dựng chuỗi cung ứng có sự tham gia của Ấn Độ và các đồng minh để giảm sự lệ thuộc vào Bắc Kinh.
Tuy nhiên, đây là nhiệm vụ khó khăn và tốn kém. Sản xuất KSM và API là lĩnh vực biên lợi nhuận thấp, trong khi Trung Quốc đã đi trước hàng chục năm nhờ tự do hóa sản xuất từ thập niên 1980 và tối ưu chi phí. Theo một lãnh đạo ngành tại Trung Quốc cho biết, chi phí của Mỹ có thể tăng 50% nếu cố gắng tự xây dựng lại chuỗi cung ứng nguyên liệu thô.
Mỹ có thể phải chấp nhận mô hình hỗ trợ dài hạn tương tự ngành đất hiếm
Mỹ đã có cho mình những mô hình tham khảo cụ thể. Điển hình là thỏa thuận giữa Lầu Năm Góc và MP Materials – công ty sở hữu mỏ đất hiếm tại California. Theo đó, chính phủ cam kết mức giá sàn trong 10 năm, đảm bảo doanh nghiệp duy trì sản xuất ngay cả khi thị trường biến động.
Mô hình này đã cho thấy, Mỹ sẵn sàng can dự mạnh để bảo vệ những ngành mà họ coi là an ninh chiến lược. Đối với dược phẩm – lĩnh vực có ảnh hưởng trực tiếp tới hệ thống y tế quốc gia, một cam kết tương tự có thể là bước đi bắt buộc.
Dù Trung Quốc chưa từng sử dụng dược phẩm làm công cụ gây sức ép, nhưng việc nước này chi phối gần như toàn bộ mắt xích quan trọng nhất của ngành hóa dược khiến Mỹ không thể tiếp tục đứng ngoài chiến lược tái cấu trúc chuỗi cung ứng.
