Chợ giá – Dù sở hữu nền tảng công nghệ tiên tiến và đang tích cực thu hút đầu tư nước ngoài, Nhật Bản và Thái Lan vẫn gặp không ít trở ngại trong quá trình điện khí hóa giao thông và hiện đại hóa hệ thống năng lượng. Thực tế tại hai quốc gia cho thấy, chuyển đổi năng lượng ở châu Á không chỉ là cuộc đua phát triển điện mặt trời, điện gió hay xe điện, mà còn đòi hỏi lời giải đồng bộ cho những thách thức về hạ tầng, nguồn vốn và chính sách.
Chuyển đổi năng lượng ở châu Á: Nhật Bản và Thái Lan gặp khó
Pin mặt trời và tua bin gió thường được xem là những biểu tượng tiêu biểu của quá trình chuyển đổi năng lượng toàn cầu. Vì vậy, việc phát triển các nguồn điện tái tạo đang giúp nhiều quốc gia từng bước giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, hướng tới mục tiêu cắt giảm khí thải và ứng phó với biến đổi khí hậu.
Tuy nhiên, mở rộng sản xuất điện sạch mới chỉ là một phần trong bài toán chuyển đổi năng lượng. Để tiến tới nền kinh tế ít phát thải, các quốc gia còn phải giải quyết đồng thời nhiều thách thức, từ điện khí hóa giao thông, nâng cấp hệ thống truyền tải và phân phối điện đến bảo đảm nguồn cung ổn định trước nhu cầu ngày càng tăng.
Nhật Bản và Thái Lan chính là hai ví dụ cho thấy con đường chuyển đổi năng lượng tại các nền kinh tế châu Á không giống nhau. Nhật Bản có nền công nghiệp và công nghệ tiên tiến nhưng phải đối mặt với thách thức từ hệ thống hạ tầng lâu đời. Trong khi đó, Thái Lan vẫn phải cân đối giữa nhu cầu hiện đại hóa và khả năng huy động nguồn lực tài chính.
Nhật Bản gặp khó khi hiện đại hóa hệ thống điện lâu đời
Là một trong những quốc gia dẫn đầu về công nghệ và công nghiệp, Nhật Bản sở hữu nhiều lợi thế để thúc đẩy chuyển đổi năng lượng. Dù vậy, việc tích hợp các công nghệ mới vào hệ thống điện được xây dựng từ nhiều thập kỷ trước lại là bài toán phức tạp, đòi hỏi nguồn vốn đầu tư lớn.
Các đô thị đông dân như Tokyo và Osaka tạo áp lực đáng kể lên yêu cầu nâng cấp mạng lưới điện. Hệ thống truyền tải và phân phối không chỉ phải đáp ứng nhu cầu sinh hoạt, sản xuất công nghiệp mà còn phải bảo đảm cung cấp điện cho giao thông công cộng và ngày càng nhiều phương tiện chạy điện.
Chính vì vậy, tăng công suất nguồn điện không đơn thuần là xây dựng thêm nhà máy. Nhật Bản còn cần đầu tư đồng bộ vào đường dây truyền tải, trạm biến áp, hệ thống điều khiển và các giải pháp lưu trữ năng lượng để đưa điện ổn định đến những khu vực có nhu cầu cao.
Và bài toán chuyển đổi cơ cấu nguồn điện cũng đặt ra không ít thách thức. Khi Nhật Bản phải tìm cách giảm dần sự phụ thuộc vào các nhà máy nhiệt điện than, đồng thời giải quyết những vấn đề liên quan đến vai trò của điện hạt nhân trong hệ thống năng lượng quốc gia.
Quá trình này đòi hỏi sự cân bằng giữa 3 mục tiêu, đó là bảo đảm an ninh năng lượng, duy trì giá điện ở mức chấp nhận được và giảm phát thải khí nhà kính. Nếu loại bỏ các nguồn điện truyền thống quá nhanh trong khi năng lượng tái tạo và hệ thống lưu trữ chưa đủ khả năng thay thế, nguy cơ thiếu hụt nguồn cung có thể gia tăng.
Không chỉ hệ thống điện, quá trình điện khí hóa giao thông cũng là một thách thức lớn đối với Nhật Bản.
Dù có thế mạnh lâu năm trong ngành công nghiệp ô tô, tỷ lệ sử dụng xe điện thuần tại nước này vẫn thấp hơn nhiều thị trường phương Tây và một số nền kinh tế châu Á. Người tiêu dùng còn cân nhắc nhiều yếu tố như giá mua xe, chi phí thay thế pin, quãng đường di chuyển sau mỗi lần sạc và mức độ thuận tiện của mạng lưới trạm sạc.
Tại các đô thị đông đúc, việc phát triển hạ tầng sạc càng gặp nhiều trở ngại do hạn chế về không gian. Không phải hộ gia đình nào cũng có chỗ đỗ xe riêng để lắp thiết bị sạc tại nhà. Trong khi đó, xây dựng trạm sạc công cộng đòi hỏi mặt bằng, nguồn điện và chi phí đầu tư đáng kể.
Những rào cản này cho thấy việc phổ cập xe điện không thể chỉ dựa vào việc các hãng ô tô liên tục giới thiệu mẫu xe mới. Chính phủ và doanh nghiệp còn phải phối hợp phát triển hạ tầng, cải thiện trải nghiệm sử dụng và tạo động lực kinh tế đủ lớn để khuyến khích người dân thay đổi thói quen.
Thái Lan chịu sức ép kép từ đô thị hóa và nhu cầu đầu tư
Nếu Nhật Bản gặp trở ngại do phải cải tạo hệ thống hạ tầng đã tồn tại nhiều thập kỷ, thì Thái Lan lại phải đối mặt với bài toán mở rộng và hiện đại hóa mạng lưới điện trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế.
Là một trong những trung tâm sản xuất công nghiệp quan trọng của Đông Nam Á, Thái Lan đang chịu áp lực đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng từ các đô thị, khu công nghiệp và hoạt động sản xuất. Bangkok cùng những khu vực đô thị phát triển nhanh đặt ra yêu cầu ngày càng cao về năng lực cung cấp điện ổn định.
Trong khi đó, việc mở rộng mạng lưới điện đến các khu vực nông thôn vẫn là nhiệm vụ cần được duy trì. Điều này khiến Thái Lan phải cân đối nguồn vốn giữa các dự án phục vụ tăng trưởng kinh tế tại những trung tâm công nghiệp và các công trình cải thiện khả năng tiếp cận điện ở những nơi hạ tầng còn hạn chế.
Và thách thức càng lớn khi khả năng cân đối ngân sách của quốc gia này có giới hạn. Từ xây dựng đường dây truyền tải, nâng cấp trạm biến áp đến phát triển hệ thống sạc xe điện và triển khai các dự án năng lượng tái tạo, tất cả đều đòi hỏi nguồn vốn đáng kể. Trong khi đó, những khoản đầu tư này thường cần thời gian dài mới phát huy đầy đủ hiệu quả.
Chính vì vậy, Thái Lan phải tăng cường tận dụng công nghệ nhập khẩu, vốn đầu tư nước ngoài và sự tham gia của khu vực tư nhân để thúc đẩy hiện đại hóa ngành năng lượng.
Trong lĩnh vực giao thông, nước này đang hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm sản xuất xe điện của khu vực. Thái Lan đã triển khai nhiều chính sách khuyến khích sản xuất, tiêu thụ xe điện và thu hút các nhà sản xuất ô tô quốc tế đầu tư vào thị trường trong nước.
Tuy vậy, thu hút các hãng xe và mở rộng năng lực sản xuất mới chỉ là một phần của quá trình chuyển đổi. Khi số lượng phương tiện chạy điện tăng lên, nhu cầu về trạm sạc, công suất lưới điện và khả năng cung cấp điện tại khu dân cư, trung tâm thương mại hay khu công nghiệp cũng sẽ gia tăng.
Đáng chú ý, các trạm sạc công suất lớn có thể tạo ra mức tiêu thụ điện tập trung trong những khoảng thời gian nhất định. Nếu không có kế hoạch nâng cấp mạng lưới phân phối và quản lý phụ tải phù hợp, quá trình phổ cập xe điện có thể tạo thêm áp lực lên hệ thống điện hiện hữu.
Thái Lan vì thế phải giải quyết đồng thời hai bài toán: xây dựng ngành công nghiệp xe điện có sức cạnh tranh và phát triển hệ thống năng lượng đủ năng lực đáp ứng nhu cầu của ngành này trong dài hạn.
Điện sạch chưa đủ, châu Á cần giải quyết bài toán hạ tầng
Những khó khăn tại Nhật Bản và Thái Lan đã cho thấy điện khí hóa là quá trình phức tạp hơn nhiều so với việc thay thế xe chạy xăng, dầu bằng xe điện hay đơn thuần mở rộng công suất điện mặt trời và điện gió.
Trước hết, các quốc gia phải bảo đảm hệ thống điện đủ năng lực tiếp nhận và phân phối nguồn năng lượng tái tạo. Điện mặt trời và điện gió phụ thuộc vào thời tiết, thời điểm trong ngày cũng như đặc điểm địa lý, khiến sản lượng có thể biến động đáng kể. Điều này đòi hỏi hệ thống điện phải có khả năng điều phối linh hoạt để duy trì nguồn cung ổn định.
Vì vậy, việc đầu tư vào pin lưu trữ, hệ thống quản lý lưới điện thông minh, đường dây truyền tải liên vùng và các nguồn điện có khả năng điều chỉnh công suất ngày càng trở nên quan trọng. Nếu thiếu hạ tầng phù hợp, một quốc gia dù sở hữu công suất điện tái tạo lớn vẫn có thể gặp khó khăn trong việc đưa nguồn điện đến nơi tiêu thụ.
Điện khí hóa giao thông cũng làm thay đổi đáng kể cấu trúc nhu cầu năng lượng. Khi xe điện được sử dụng rộng rãi, nhu cầu điện không chỉ tăng về tổng sản lượng mà còn thay đổi theo thời gian và địa điểm tiêu thụ.
Chẳng hạn, nếu phần lớn người dân sạc xe vào buổi tối sau giờ làm việc, hệ thống điện sẽ phải chịu thêm áp lực trong khung giờ vốn đã có nhu cầu sinh hoạt cao. Phát triển các giải pháp sạc thông minh, khuyến khích sạc ngoài giờ cao điểm và kết hợp lưu trữ năng lượng là những hướng đi giúp hạn chế nguy cơ quá tải.
Bên cạnh hạ tầng, tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ chế quản lý cũng là những vấn đề cần được quan tâm. Các quốc gia cần xây dựng quy định thống nhất hơn về thiết bị sạc, kết nối lưới điện, an toàn vận hành và khả năng tương thích giữa các hệ thống. Điều này vừa giúp giảm chi phí triển khai, vừa tạo điều kiện để doanh nghiệp mở rộng hoạt động xuyên biên giới.
Và một yếu tố có tính quyết định khác chính là nguồn vốn. Được biết, các dự án điện tái tạo, hệ thống truyền tải và hạ tầng sạc xe điện thường đòi hỏi khoản đầu tư ban đầu lớn, trong khi thời gian thu hồi vốn kéo dài. Nếu thiếu cơ chế tài chính dài hạn và chính sách ổn định, doanh nghiệp sẽ khó mạnh dạn triển khai những dự án quy mô lớn.
Đáng chú ý, mỗi nền kinh tế có điều kiện xuất phát khác nhau. Các quốc gia phát triển thường có lợi thế về công nghệ, nguồn vốn và năng lực quản lý, nhưng vẫn phải đối mặt với chi phí cải tạo hệ thống hạ tầng cũ. Ngược lại, những nền kinh tế đang phát triển có cơ hội xây dựng hệ thống mới ngay từ đầu, song thường bị giới hạn bởi ngân sách và khả năng tiếp cận công nghệ.
Thực tế tại Nhật Bản và Thái Lan đã cho thấy không có một mô hình điện khí hóa duy nhất phù hợp với toàn bộ châu Á. Những quốc gia có nền tảng công nghệ và nguồn lực tài chính mạnh có thể tiến nhanh hơn ở một số lĩnh vực. Trong khi đó, các thị trường mới nổi phải tính toán thận trọng giữa đầu tư năng lượng, phát triển công nghiệp và những nhu cầu kinh tế – xã hội cấp thiết khác.
Về dài hạn, thành công của quá trình chuyển đổi năng lượng tại châu Á không thể chỉ được đo bằng số lượng nhà máy điện gió, điện mặt trời hay xe điện được đưa vào sử dụng. Khả năng xây dựng hệ thống điện ổn định, huy động nguồn vốn bền vững, hoàn thiện chính sách và bảo đảm người dân tiếp cận công nghệ mới với chi phí hợp lý mới là những yếu tố quyết định.
