Chợ giá – Trong nhiều năm qua, câu chuyện khí hậu toàn cầu chủ yếu xoay quanh mục tiêu giảm phát thải carbon. Tuy nhiên, theo các chuyên gia năng lượng cho rằng, đây mới chỉ là một nửa của bài toán. Phần còn lại, đồng thời ngày càng giữ vai trò then chốt, chính là điện khí hóa trên quy mô toàn bộ nền kinh tế. Vì vậy, bước sang năm 2026, điện khí hóa được dự báo sẽ trở thành trọng tâm lớn nhất trong thảo luận về khí hậu, dần vượt lên trên những khái niệm quen thuộc như “khử carbon” hay “phát thải ròng bằng 0”.
Điện khí hóa định hình lại nền kinh tế năng lượng toàn cầu
Theo ông Kingsmill Bond – chiến lược gia của Viện nghiên cứu Ember (Anh), điện khí hóa hiện không còn đơn thuần là một giải pháp vì môi trường mà đã trở thành một cuộc cách mạng công nghệ mang tính không thể đảo ngược.
Bản chất của cuộc cách mạng này nằm ở việc thay thế nhiên liệu hóa thạch bằng điện trong hầu hết các lĩnh vực có thể, từ giao thông, sưởi ấm, sản xuất công nghiệp cho tới hệ thống năng lượng quốc gia.
Trong khi động cơ đốt trong lãng phí hơn 70% năng lượng dưới dạng nhiệt, các công nghệ sử dụng điện – đặc biệt là xe điện, máy bơm nhiệt hay động cơ điện trong công nghiệp, có thể đạt hiệu suất từ 80% đến 90%. Đây là lợi thế mang tính vật lý, không phụ thuộc vào trợ cấp hay chính sách.
Nhận định nổi tiếng của chuyên gia năng lượng Amory Lovins rằng “electron có kỷ luật, còn phân tử thì bốc lửa” đang ngày càng phản ánh rõ thực tế kinh tế của quá trình chuyển dịch năng lượng hiện nay.
Hai trụ cột không thể tách rời của chuyển dịch năng lượng
Theo phân tích của Ember, quá trình chuyển dịch năng lượng hiện nay bao gồm hai cấu phần không thể tách rời:
- Khử carbon trong sản xuất điện: Năng lượng mặt trời và gió hiện chiếm gần như toàn bộ tăng trưởng nguồn điện mới toàn cầu. Mỗi kilowatt điện mới được bổ sung ngày nay hầu như đều là điện sạch.
- Điện khí hóa nhu cầu cuối: Đưa điện vào các lĩnh vực vốn phụ thuộc vào than, dầu, khí như giao thông, sưởi ấm và sản xuất.
Trong khi trụ cột thứ nhất đã đạt được những bước tiến rất nhanh, thì trụ cột thứ hai – điện khí hóa – vẫn đang diễn ra chậm hơn, với tốc độ chỉ khoảng 3–4% mỗi năm. Theo các chuyên gia, đây chính là “mặt trận quyết định” của cuộc chiến khí hậu kể từ năm 2026 trở đi.
Vì sao điện khí hóa vẫn là câu chuyện khí hậu, dù điện chưa hoàn toàn sạch?
Dù điện chưa hoàn toàn được sản xuất từ các nguồn sạch, nhưng điện khí hóa vẫn được xem là một câu chuyện khí hậu mang tính then chốt. Một lập luận phản biện phổ biến cho rằng điện vẫn còn phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch ở nhiều nơi, do đó điện khí hóa chưa chắc mang lại lợi ích rõ ràng cho khí hậu.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia cho rằng, cách tiếp cận này chưa phản ánh đầy đủ bức tranh tổng thể. Tại châu Âu, khoảng 70% sản lượng điện hiện đã đến từ các nguồn không hóa thạch, trong khi hơn 80% năng lượng tiêu thụ cuối cùng vẫn dựa vào than, dầu và khí. Điều này đồng nghĩa với việc mỗi đơn vị điện được sử dụng để thay thế nhiên liệu hóa thạch đều góp phần làm giảm phát thải, ngay cả khi lưới điện chưa hoàn toàn “xanh”.
Quan trọng hơn hết, điện khí hóa còn giúp cắt giảm mạnh nhu cầu năng lượng sơ cấp, khi một hệ thống điện khí hóa hoàn chỉnh có thể đưa tỷ lệ giữa năng lượng đầu vào và năng lượng hữu ích tiến gần mức 1:1, thay vì phải tiêu tốn khoảng 600 đơn vị năng lượng đầu vào để tạo ra 200 đơn vị năng lượng hữu ích như hiện nay.
Không chỉ là khí hậu, mà còn là địa chính trị và an ninh năng lượng
Không chỉ dừng lại ở câu chuyện khí hậu, điện khí hóa ngày càng được nhìn nhận như một vấn đề địa chính trị và an ninh năng lượng.
Các quốc gia phụ thuộc vào dầu mỏ nhập khẩu phải đối mặt với nhiều rủi ro, từ mất an ninh năng lượng, biến động giá cho tới áp lực chính trị. Ở chiều ngược lại, điện (đặc biệt là điện từ mặt trời và gió) được xem là nguồn tài nguyên nội địa có thể khai thác tại hầu hết các quốc gia.
Theo ông Kingsmill Bond, nhiên liệu hóa thạch cho phép một số quốc gia nắm quyền lực đối với các quốc gia khác, trong khi công nghệ điện lại trao cho mỗi quốc gia khả năng tự kiểm soát tương lai năng lượng của mình.
Ấn Độ chứng minh tăng trưởng không nhất thiết gắn với phát thải cao
Theo những phát hiện đáng chú ý của Ember, Ấn Độ hiện đang nổi lên như một hình mẫu tiêu biểu cho con đường “đi tắt” trong điện khí hóa. Thay vì đi theo lộ trình truyền thống từ sinh khối sang nhiên liệu hóa thạch rồi mới đến điện, quốc gia này lựa chọn tiến thẳng vào điện khí hóa.
Ở mức thu nhập bình quân đầu người tương đương Trung Quốc vào năm 2012, Ấn Độ đã đạt tỷ trọng 7% điện mặt trời trong cơ cấu nguồn điện, tỷ lệ điện khí hóa lên tới 19%, gần ngang với Mỹ, đồng thời ghi nhận thị phần xe điện đạt 5%, trong đó riêng xe ba bánh điện chiếm hơn 60%.
Kết quả là nhu cầu than và xăng bình quân đầu người của Ấn Độ thấp hơn đáng kể so với Trung Quốc ở cùng trình độ phát triển, cho thấy các nền kinh tế mới nổi không nhất thiết phải lặp lại con đường tăng trưởng gắn với phát thải cao như trong quá khứ.
Chính sách và lợi ích cũ cản bước điện khí hóa toàn cầu
Theo các chuyên gia cho rằng, rào cản lớn nhất đối với quá trình điện khí hóa hiện nay không nằm ở công nghệ, mà xuất phát từ cấu trúc chính sách và những lợi ích kinh tế hiện hữu.
Tại châu Âu, điện đang chịu mức thuế cao hơn khí đốt từ hai đến ba lần, tạo ra một nghịch lý trong khi các quốc gia đặt mục tiêu khuyến khích chuyển đổi sang sử dụng điện.
Bên cạnh đó, việc tiếp tục dồn nguồn lực cho những giải pháp tốn kém hướng tới “năm 2050” như thu giữ carbon hay hydro quy mô lớn cũng đang làm chậm quá trình triển khai các giải pháp được đánh giá là hiệu quả hơn trong ngắn hạn.
Theo nhận định của giới chuyên gia, năm 2026 được xem là thời điểm bản lề của cuộc chuyển đổi năng lượng toàn cầu, khi nhiều yếu tố cùng hội tụ, từ việc công nghệ điện sạch đã chín muồi, chi phí ngày càng cạnh tranh, lợi ích kinh tế của điện khí hóa ngày càng rõ rệt cho tới áp lực địa chính trị buộc các quốc gia phải tìm kiếm con đường tự chủ năng lượng.
Trước tình hình này, điện khí hóa không chỉ là một lựa chọn, mà đang dần trở thành chiến lược trung tâm của cuộc chiến chống biến đổi khí hậu trong thập kỷ tới.
