Chợ giá – Dù xung đột Mỹ – Iran kéo dài, dòng dầu qua eo biển Hormuz suy giảm mạnh và căng thẳng tiếp tục lan rộng, giá dầu Brent vẫn chưa thực sự vượt mốc 100 USD/thùng. Tuy nhiên, diễn biến mới tại Saudi Arabia đang cho thấy “van an toàn” của thị trường dầu mỏ toàn cầu ngày càng bị siết chặt.
Hormuz chưa hoàn toàn “đóng cửa”
Giá dầu Brent đang tiến sát ngưỡng 100 USD/thùng khi xung đột tại Trung Đông tiếp tục leo thang. Trong phiên giao dịch ngày 8/9, giá Brent đã có thời điểm tăng lên gần 98 USD/thùng sau khi lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn tấn công các cơ sở năng lượng tại miền Nam Saudi Arabia.
Tuy nhiên, giá dầu vẫn chưa vượt hẳn qua mốc tâm lý quan trọng này, dù hoạt động vận chuyển qua eo biển Hormuz (tuyến hàng hải có vai trò sống còn đối với thị trường năng lượng) đã chịu ảnh hưởng nghiêm trọng.
Diễn biến này đã phản ánh một nghịch lý của thị trường dầu hiện nay, nguồn cung thực tế đang chịu sức ép lớn, nhưng thị trường toàn cầu vẫn còn những cơ chế nhất định để hấp thụ cú sốc.
Được biết, eo biển Hormuz là một trong những tuyến vận chuyển dầu quan trọng nhất thế giới. Khi xung đột leo thang, giới đầu tư đặc biệt lo ngại kịch bản tuyến đường này bị phong tỏa hoàn toàn, khiến hàng triệu thùng dầu mỗi ngày không thể được vận chuyển tới các thị trường tiêu thụ tại châu Á.
Dù vậy, dữ liệu vận tải lại cho thấy dòng chảy dầu qua khu vực này chưa bị triệt tiêu hoàn toàn.
Theo Argus, trong 28 ngày tính đến ngày 2/9, lượng dầu thô rời khu vực Vịnh Trung Đông đạt trung bình khoảng 7,54 triệu thùng/ngày. Trong số này, có khoảng 5,04 triệu thùng/ngày được vận chuyển qua eo biển Hormuz. Dù thấp hơn rất nhiều so với trước khi chiến tranh bùng phát, những con số này cho thấy tuyến hàng hải vẫn đang duy trì hoạt động ở một mức nhất định.
Trước khi xung đột nổ ra, tổng dòng chảy dầu thô, các sản phẩm lọc dầu và khí tự nhiên qua Hormuz từng đạt khoảng 23,7 triệu thùng/ngày trong tháng 1 và 2.
Như vậy, thị trường hiện chưa rơi vào tình trạng mất hoàn toàn nguồn cung, mà đang đối mặt với sự thu hẹp mạnh của dòng chảy, đồng thời chi phí vận chuyển và rủi ro bảo hiểm tăng vọt.
Đây là khác biệt có ý nghĩa lớn đối với diễn biến giá dầu. Nếu eo biển Hormuz bị đóng hoàn toàn trong thời gian dài, tác động lên nguồn cung và giá dầu sẽ nghiêm trọng hơn nhiều so với tình trạng hiện nay.
Các nước vùng Vịnh đang tìm đường vòng
Một yếu tố khác giúp giá dầu chưa tăng vọt chính là khả năng thích nghi của các nước xuất khẩu. Trước những gián đoạn tại eo biển Hormuz, các quốc gia sản xuất dầu ở vùng Vịnh đã tìm cách tận dụng cảng, đường ống và các tuyến vận tải thay thế để duy trì dòng dầu ra thị trường.
Và Saudi Arabia chính là trường hợp điển hình. Bên cạnh những tuyến xuất khẩu truyền thống, nước này có thể sử dụng hệ thống vận chuyển hướng ra Biển Đỏ nhằm giảm mức độ phụ thuộc vào eo biển Hormuz.
Tuy nhiên, khả năng thay thế này vẫn có những giới hạn nhất định. Hoạt động xuất khẩu dầu từ Yanbu, cảng nằm bên bờ Biển Đỏ, đã chịu sức ép đáng kể do căng thẳng với lực lượng Houthi tại Yemen. Trong tháng 8, lượng dầu xuất khẩu qua cảng này giảm xuống mức thấp nhất trong 6 tháng.
Ở chiều ngược lại, cảng Sidi Kerir của Ai Cập (một mắt xích quan trọng trong hệ thống vận chuyển dầu từ Biển Đỏ ra Địa Trung Hải) lại ghi nhận lượng xuất khẩu tăng mạnh.
Trong khi đó, Iraq cũng đang khôi phục hoạt động xuất khẩu dầu, còn Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Kuwait vẫn duy trì dòng dầu ra thị trường.
Những tuyến vận tải thay thế này không đủ khả năng bù đắp hoàn toàn lượng dầu thiếu hụt nếu eo biển Hormuz bị đóng cửa trong thời gian dài. Tuy nhiên, trong ngắn hạn, chúng đang đóng vai trò như một vùng đệm, giúp thị trường tránh phải đối mặt ngay lập tức với một cú sốc nguồn cung lớn hơn.
Mỹ, Canada và Guyana đang trở thành “bộ giảm xóc”
Thị trường dầu hiện nay cũng có nhiều điểm khác biệt so với những cuộc khủng hoảng năng lượng trong quá khứ. Và một trong những nguyên nhân là do nguồn cung từ bên ngoài Trung Đông đã tăng đáng kể, tạo thêm dư địa để thị trường ứng phó khi dòng dầu từ khu vực này bị gián đoạn.
Theo Rystad Energy, các nhà sản xuất ngoài OPEC, trong đó có Mỹ, Canada và Guyana, dự kiến tăng tổng sản lượng khoảng 1,4 triệu thùng/ngày trong năm nay. Nguồn cung bổ sung này đang tạo ra một lớp đệm nhất định cho thị trường dầu.
Khi nguồn cung từ Trung Đông chịu tác động, thị trường không còn hoàn toàn phụ thuộc vào khả năng bù đắp của các nước OPEC. Dầu từ Bắc Mỹ và Nam Mỹ có thể được chuyển tới những khu vực thiếu hụt, dù việc điều chỉnh này đi kèm chi phí vận chuyển cao hơn và cần thêm thời gian để nguồn cung dịch chuyển.
Nga cũng tiếp tục duy trì lượng dầu xuất khẩu đáng kể. Theo dữ liệu từ Kpler cho thấy, xuất khẩu dầu thô của Nga trong tháng 7 và tháng 8 duy trì ở khoảng 5,5 triệu thùng/ngày.
Tuy nhiên, triển vọng nguồn cung từ Nga không hoàn toàn thuận lợi. Sản lượng dầu của nước này được dự báo giảm xuống mức thấp nhất trong nhiều năm, trong khi hệ thống cơ sở hạ tầng lọc dầu tiếp tục chịu ảnh hưởng từ các cuộc tấn công của Ukraine.
Những yếu tố trên cũng cho thấy, thị trường dầu hiện có thêm một số nguồn cung thay thế khi dòng dầu từ Trung Đông gặp gián đoạn. Dù vậy, khả năng này vẫn có giới hạn và không đồng nghĩa thị trường có thể dễ dàng hấp thụ một cú sốc nguồn cung kéo dài.
Nhu cầu dầu suy yếu, Trung Quốc trở thành “tấm đệm” của thị trường
Nếu chỉ nhìn vào phía cung, giá dầu hiện dường như khó tránh khỏi khả năng vượt mốc 100 USD/thùng. Tuy nhiên, thị trường dầu không chỉ được quyết định bởi lượng dầu bị mất đi. Nhu cầu tiêu thụ mới là nửa còn lại của bài toán.
Theo Rystad, nhu cầu dầu trong lĩnh vực hóa dầu và nhiên liệu vận tải đã giảm đáng kể trong quý III, xuống khoảng 3,5 triệu thùng/ngày, so với 4,5 triệu thùng/ngày trong quý II. Sự suy yếu này đang trở thành một yếu tố quan trọng giúp thị trường phần nào hấp thụ cú sốc từ phía nguồn cung.
Và Trung Quốc đặc biệt đáng chú ý trong xu hướng này. Là quốc gia nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới, Trung Quốc thường được ví như một “OPEC mới” nhờ quy mô và sức ảnh hưởng lớn đối với thị trường dầu toàn cầu. Tuy nhiên, lượng dầu thô được vận chuyển bằng đường biển vào nước này đã giảm đáng kể.
Trong tháng 7 và 8, lượng dầu thô vận chuyển bằng đường biển vào Trung Quốc chỉ đạt khoảng 7 triệu thùng/ngày, thấp hơn nhiều so với mức trên 11 triệu thùng/ngày hồi tháng 2.
Xu hướng chuyển sang xe điện, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và việc Trung Quốc sử dụng than làm nguyên liệu cho một phần ngành hóa chất đang góp phần làm chậm tốc độ tăng nhu cầu dầu.
Nhờ đó, dù nguồn cung đang chịu sức ép từ những diễn biến tại Trung Đông, nhu cầu suy yếu đang tạo thêm một lớp đệm cho thị trường, giúp hấp thụ một phần cú sốc và hạn chế áp lực tăng giá dầu trong ngắn hạn.
Một yếu tố ít được chú ý nhưng có ý nghĩa lớn là lượng dầu dự trữ của Trung Quốc.
Theo Kpler, lượng dầu tồn kho của Bắc Kinh ước tính khoảng 1,17 tỷ thùng.
Kho dự trữ này không có nghĩa Trung Quốc có thể ngay lập tức bù đắp toàn bộ lượng dầu thiếu hụt trên thế giới. Nhưng trong trường hợp nguồn cung bị gián đoạn ngắn hạn, lượng dầu tồn kho lớn giúp các nhà máy lọc dầu Trung Quốc giảm nhu cầu mua dầu trên thị trường quốc tế.
Đối với giới giao dịch, đây là một “van an toàn” quan trọng.
Nhưng thị trường vật chất đang cảnh báo điều gì?
Nếu chỉ nhìn vào giá dầu tương lai, diễn biến trên thị trường có vẻ tương đối bình lặng. Tuy nhiên, khi chuyển sang thị trường vật chất, bức tranh lại đáng lo ngại hơn nhiều.
Chi phí vận chuyển dầu qua eo biển Hormuz đã tăng mạnh. Theo Argus, tính đến ngày 2/9, chi phí thuê tàu chở dầu thô cỡ rất lớn (VLCC) để vận chuyển dầu từ Vịnh Trung Đông qua Hormuz tới khu vực châu Á – Thái Bình Dương đã tăng lên mức kỷ lục 19,39 USD/thùng. Mức này cao hơn 11,69 USD/thùng so với tuyến vận chuyển tránh Hormuz, bắt đầu từ Vịnh Oman.
Diễn biến trên cho thấy dầu vẫn có thể được đưa tới thị trường, nhưng chi phí để vận chuyển mỗi thùng dầu đến tay người mua đang trở nên đắt đỏ hơn đáng kể, đồng thời đi kèm mức độ rủi ro cao hơn.
Theo chuyên gia David Fyfe của Argus nhận định, tình hình trên thị trường vật chất hiện “vô cùng khó khăn”, đồng thời cảnh báo thị trường dầu diesel đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng.
Đây có thể mới là vấn đề đáng lo ngại hơn cả diễn biến của giá dầu thô. Bởi, khi nguồn cung vẫn còn được duy trì nhưng chi phí và rủi ro đưa dầu đến thị trường tăng mạnh, sức ép thực tế có thể đang tích tụ ở phía sau những biến động tương đối bình lặng của giá dầu tương lai.
Dầu diesel trở thành “điểm nóng” của khủng hoảng năng lượng
Một nền kinh tế không tiêu thụ dầu thô trực tiếp với quy mô lớn như đối với các loại nhiên liệu thành phẩm. Dầu thô trước hết phải được đưa tới các nhà máy lọc dầu, sau đó mới được chế biến thành diesel, xăng, nhiên liệu máy bay và nhiều sản phẩm khác.
Chính vì vậy, khi nguồn cung dầu thô chịu cú sốc, tác động có thể được phản ánh trước tiên qua giá các loại nhiên liệu tinh chế. Nhu cầu diesel tăng lên khi các nhà máy lọc dầu phải nâng công suất để bù đắp tình trạng thiếu hụt, trong khi nguồn cung nhiên liệu từ nhiều khu vực cũng đang chịu sức ép.
Tại Mỹ, giá xăng và diesel đã tăng mạnh. Trong khi đó, các thị trường khác cũng phải cạnh tranh để giành nguồn cung nhiên liệu. Điều này lý giải vì sao người tiêu dùng và doanh nghiệp có thể cảm nhận rõ tác động của khủng hoảng năng lượng ngay cả khi giá dầu Brent chưa vượt mốc 100 USD/thùng.
Một nghịch lý khác nằm ở chỗ giá dầu giao ngay và giá dầu kỳ hạn không phải lúc nào cũng phản ánh cùng một mức độ căng thẳng của thị trường. Các mức giá tại Dubai và Oman đang cho thấy phần bù đáng kể đối với những lô hàng được giao trong tương lai. Đây là dấu hiệu cho thấy những người mua thực tế đang phải trả nhiều hơn để bảo đảm nguồn cung.
Theo chuyên gia David Fyfe cho rằng, thị trường vật chất đang chịu sức ép rất lớn, trong khi giá dầu kỳ hạn chưa phản ánh đầy đủ mức độ căng thẳng này.
Nói cách khác, mốc 100 USD/thùng không phải là ranh giới duy nhất mà thị trường cần theo dõi. Nếu tình trạng thiếu hụt nhiên liệu tiếp tục kéo dài, chi phí vận chuyển tăng cao và lượng dầu lưu kho giảm, giá Brent hoàn toàn có thể vượt mốc này ngay cả khi nguồn cung chưa bị cắt đứt hoàn toàn.
Các ngân hàng nâng dự báo, Hormuz trở thành biến số lớn nhất
Giới phân tích cũng đang điều chỉnh kỳ vọng theo hướng giá dầu cao hơn trong khi rủi ro gián đoạn nguồn cung tại Trung Đông gia tăng. Một số ngân hàng lớn cũng đã nâng dự báo giá Brent khi cho rằng tình trạng gián đoạn vận chuyển trong khu vực có thể kéo dài.
Theo Morgan Stanley dự báo, giá Brent trung bình có thể đạt khoảng 100 USD/thùng trong quý IV. Goldman Sachs cũng đã nâng dự báo giá dầu, trong khi đánh giá rằng tình trạng gián đoạn vận chuyển tại Trung Đông có thể kéo dài sang năm 2027.
Tuy nhiên, những dự báo này không đồng nghĩa giá dầu chắc chắn sẽ vượt mốc 100 USD/thùng. Thay vào đó, chúng cho thấy rủi ro tăng giá đang ngày càng được thị trường phản ánh rõ hơn.
Hiện, thị trường dầu vẫn đang đặt cược vào khả năng dòng chảy qua eo biển Hormuz, dù đã suy giảm, sẽ không bị đình trệ hoàn toàn trong thời gian dài. Đây chính là giả định quan trọng giúp giá Brent vẫn được duy trì dưới mốc 100 USD/thùng.
Nếu các tàu chở dầu tiếp tục có thể đi qua Hormuz, các tuyến vận tải thay thế vẫn duy trì hoạt động, sản lượng từ các nhà sản xuất ngoài OPEC tiếp tục tăng và nhu cầu dầu toàn cầu không phục hồi quá mạnh, thị trường vẫn có khả năng duy trì trạng thái cân bằng.
Nhưng nếu Hormuz thực sự bị phong tỏa trong thời gian dài, bài toán trên thị trường dầu sẽ thay đổi hoàn toàn.
Theo diễn biến vào ngày 8/9, rủi ro đang ngày càng mở rộng. Lực lượng Houthi đã tấn công nhiều mục tiêu tại miền Nam Saudi Arabia, khiến 73 người bị thương và gây hỏa hoạn tại một số cơ sở năng lượng. Giá dầu Brent ngay sau đó tăng lên khoảng 98 USD/thùng.
Điều này cũng cho thấy rủi ro đối với nguồn cung dầu không còn chỉ nằm ở những con tàu đi qua eo biển Hormuz. Các cơ sở khai thác, lọc dầu và xuất khẩu trên toàn khu vực cũng đang trở thành mục tiêu, khiến nguy cơ gián đoạn nguồn cung có thể lan rộng hơn nếu căng thẳng tiếp tục leo thang.
Vì sao dầu chưa vượt 100 USD?
Có thể tóm gọn 5 yếu tố đang giúp giá dầu chưa tăng vọt qua mốc 100 USD/thùng.
Thứ nhất, Hormuz chưa bị đóng hoàn toàn. Dầu vẫn được vận chuyển qua tuyến hàng hải huyết mạch này, dù khối lượng đã giảm mạnh.
Thứ hai, các nhà xuất khẩu đang tìm kiếm những tuyến đường thay thế. Saudi Arabia, Iraq, UAE, Kuwait và một số nước khác vẫn có thể sử dụng các cảng và tuyến vận chuyển ngoài Hormuz để duy trì dòng dầu ra thị trường.
Thứ ba, nguồn cung ngoài Trung Đông đang tăng. Mỹ, Canada và Guyana tiếp tục bổ sung dầu cho thị trường toàn cầu, tạo thêm một lớp đệm khi nguồn cung từ Trung Đông gặp gián đoạn.
Thứ tư, nhu cầu dầu đang yếu hơn. Đáng chú ý là tại Trung Quốc, quá trình điện hóa giao thông và những thay đổi trong cơ cấu công nghiệp đang làm giảm tốc độ tăng nhu cầu dầu.
Thứ năm, lượng dầu tồn kho vẫn ở mức lớn. Đặc biệt, lượng dự trữ đáng kể của Trung Quốc giúp thị trường có thêm thời gian để hấp thụ cú sốc nguồn cung.
Tuy nhiên, 5 yếu tố này không có nghĩa thị trường dầu đã an toàn. Chúng chỉ đang tạo ra những lớp đệm giúp thị trường tránh một cú sốc tức thời. Nếu hoạt động vận chuyển qua Hormuz tiếp tục bị thu hẹp hoặc tuyến đường này bị phong tỏa trong thời gian dài, những yếu tố trên có thể không đủ để bù đắp lượng nguồn cung thiếu hụt.
