Thách thức thương mại của Việt Nam không chỉ là thuế quan Mỹ

Phản hồi: 1

Chợ giá – Những thay đổi khó lường trong chính sách thuế quan của Tổng thống Mỹ Donald Trump đang đặt các nhà xuất khẩu Đông Nam Á trước sức ép phải theo dõi sát diễn biến quan hệ thương mại giữa Washington và Bắc Kinh. Với Việt Nam, bài toán đặt ra không chỉ dừng lại ở việc ứng phó với các mức thuế của Mỹ, mà còn là những thách thức sâu xa hơn trong năng lực cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu. Khả năng phát triển mạng lưới nhà cung cấp trong nước, gia tăng giá trị nội địa và minh bạch hóa nguồn gốc hàng hóa sẽ là những yếu tố quan trọng quyết định sức cạnh tranh dài hạn của Việt Nam.

Đông Nam Á lo mất lợi thế từ căng thẳng thương mại Mỹ – Trung 

Khi Tổng thống Mỹ – Donald Trump tới Manila dự Hội nghị thượng đỉnh ASEAN, trước khi tiếp tục đến Thâm Quyến gặp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại hội nghị APEC, giới doanh nghiệp xuất khẩu Đông Nam Á đang dõi theo sát những tín hiệu từ các cuộc tiếp xúc cấp cao này. Kết quả đàm phán giữa Washington và Bắc Kinh có thể tạo ra những thay đổi đáng kể đối với hoạt động sản xuất, thương mại của cả khu vực, vốn đã phải trải qua một năm đầy biến động với hàng loạt chính sách thuế quan và thỏa thuận song phương riêng biệt của Mỹ.

thach thuc kinh te viet nam
Thách thức thương mại của Việt Nam không chỉ nằm ở thuế quan Mỹ

Được biết, thỏa thuận tạm hoãn áp thuế giữa hai nền kinh tế lớn dự kiến hết hiệu lực vào ngày 10/1, càng khiến các cuộc gặp trở nên đáng chú ý. Nếu ông Trump và ông Tập đạt được thỏa thuận giảm thuế đối với hàng hóa Trung Quốc, dòng chảy linh kiện và nhu cầu sản xuất trong khu vực có thể được duy trì ổn định, nhưng lợi thế thuế quan mà các nước Đông Nam Á hưởng lợi từ chiến lược “Trung Quốc cộng một” cũng có nguy cơ thu hẹp. Ngược lại, nếu căng thẳng thương mại tiếp tục leo thang, Washington có thể tăng cường kiểm tra hàng hóa Trung Quốc được vận chuyển qua các nước thứ ba.

Dù kịch bản nào xảy ra, lợi thế về thuế quan của các nền kinh tế Đông Nam Á vẫn có thể thay đổi chỉ sau một đêm. Trong khi đó, việc xây dựng mạng lưới nhà cung cấp đủ năng lực và hệ thống hồ sơ sản xuất minh bạch, đáng tin cậy lại đòi hỏi nhiều năm đầu tư.

Việt Nam đối mặt thách thức về giá trị nội địa

Việt Nam và Malaysia đang trở thành hai trường hợp đáng chú ý trong quá trình Mỹ tăng cường giám sát chuỗi cung ứng tại Đông Nam Á. Được biết, cả hai đều nằm trong nhóm 2 của danh sách theo dõi hàng hóa quá cảnh do Nhà Trắng công bố hồi tháng 8, sau khi ghi nhận lượng hàng công nghệ và linh kiện nhập khẩu từ Trung Quốc tăng mạnh. Dù một số nhà phân tích chỉ trích phương pháp tính toán thương mại tổng quát trong báo cáo, mức độ phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu của hai nền kinh tế vẫn là vấn đề đáng lưu tâm.

Hiện mức thuế áp dụng với Việt Nam là 12,5%. Dù hồ sơ chứng từ của từng nhà máy không thể làm thay đổi mức thuế áp dụng chung cho cả quốc gia, đây vẫn là yếu tố quan trọng để doanh nghiệp chứng minh nguồn gốc nguyên liệu, xuất xứ và toàn bộ quá trình sản xuất hàng hóa trước các yêu cầu của thị trường nhập khẩu.

Thách thức này càng đáng chú ý khi quy mô thương mại của Việt Nam ngày càng mở rộng. Trong 10 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch thương mại hàng hóa đã vượt 1.010 tỷ USD. Dù vậy, khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) vẫn chiếm tới 81,2% kim ngạch xuất khẩu.

Tỷ trọng này cho thấy, quy mô xuất khẩu lớn chưa đồng nghĩa với việc giá trị gia tăng được giữ lại trong nước cũng tăng tương ứng. Bài toán đặt ra với Việt Nam không chỉ là mở rộng kim ngạch thương mại, mà còn phải phát triển mạng lưới doanh nghiệp cung ứng nội địa đủ sâu rộng để tham gia nhiều hơn vào chuỗi sản xuất, qua đó giữ lại thêm giá trị, thu nhập và năng lực sản xuất cho nền kinh tế.

Đây cũng là mục tiêu được đặt ra trong Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ giai đoạn 2026-2035, với định hướng nâng tỷ lệ nội địa hóa lên 40-45% vào năm 2030 trong các lĩnh vực ưu tiên.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, ta cần phân biệt rõ hai nhiệm vụ thường được đặt chung trong các cuộc thảo luận thương mại: nâng cao giá trị sản xuất trong nước và minh bạch hóa chuỗi cung ứng. 

Một mặt, phát triển công nghiệp hỗ trợ giúp doanh nghiệp nội địa tham gia sâu hơn vào quá trình sản xuất, cải thiện năng lực cạnh tranh và giữ lại nhiều giá trị hơn trong nền kinh tế. Mặt khác, việc xây dựng hồ sơ chuỗi cung ứng đầy đủ giúp doanh nghiệp chứng minh rõ nguồn gốc nguyên liệu cũng như quy trình sản xuất hàng hóa.

Tuy nhiên, hai nhiệm vụ này không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp có thể tránh được mọi biện pháp thuế quan đơn phương. Dù vậy, đây là những nền tảng quan trọng để Việt Nam củng cố năng lực sản xuất trong nước, đồng thời duy trì khả năng tiếp cận các thị trường quốc tế.

FPT, Masan mở rộng năng lực trong nước

Một số doanh nghiệp lớn tại Việt Nam cũng đang từng bước mở rộng năng lực sản xuất, hướng tới tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu. Những động thái gần đây trong lĩnh vực bán dẫn và chế biến khoáng sản cho thấy doanh nghiệp trong nước không chỉ tập trung vào khai thác cơ hội thị trường, mà còn tìm cách nâng cao vị thế trong các công đoạn sản xuất có giá trị cao hơn.

Được biết, vào đầu tháng này, FPT bắt đầu vận hành thử nghiệm nhà máy kiểm thử và đóng gói chip bán dẫn tại Bắc Ninh. Cơ sở do doanh nghiệp Việt Nam sở hữu có công suất thiết kế lên tới 300 triệu chip mỗi năm.

Trong giai đoạn đầu, nhà máy tập trung kiểm tra chức năng, chất lượng và độ tin cậy của chip. Các kỹ sư Việt Nam sẽ xây dựng chương trình kiểm thử riêng cho từng loại sản phẩm. Cơ sở dự kiến tiếp nhận đơn hàng kiểm thử đầu tiên từ một đối tác Hàn Quốc, đồng thời triển khai đào tạo thực hành trực tiếp trên dây chuyền sản xuất từ tháng 12, trước khi mở rộng sang các công nghệ đóng gói.

Ở một lĩnh vực khác, tập đoàn thương mại Nhật Bản Sojitz vừa ký thỏa thuận sơ bộ mua 5% cổ phần của Masan High-Tech Materials. Giao dịch này diễn ra chỉ vài tuần sau khi Elmet, công ty chế biến vonfram của Mỹ, mua 4,99% cổ phần doanh nghiệp, kèm hợp đồng cung cấp nhiều năm có giá trị khoảng 1,5 tỷ USD.

Các thỏa thuận liên tiếp cho thấy sức hấp dẫn của hoạt động chế biến vonfram ngay tại Việt Nam theo tiêu chuẩn chất lượng quốc tế, hướng tới phục vụ chuỗi cung ứng công nghệ tại Bắc Mỹ và Nhật Bản.

Dù vậy, những bước tiến của các doanh nghiệp quy mô lớn như FPT và Masan chưa dễ dàng được nhân rộng trong cộng đồng nhà cung cấp nội địa, đặc biệt là nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa. Khoảng cách về năng lực tài chính, công nghệ và quản trị vẫn là rào cản đáng kể đối với quá trình tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia.

Để đáp ứng yêu cầu của các đối tác lớn, doanh nghiệp phải đầu tư đáng kể vào máy móc, hệ thống quản lý chất lượng và tiêu chuẩn kỹ thuật. Trong khi đó, thời gian thu hồi vốn có thể kéo dài, còn khả năng tiếp cận các khoản vay dài hạn lại hạn chế do hoạt động cho vay ngân hàng thường phụ thuộc nhiều vào tài sản thế chấp.

Điều này tạo ra một nghịch lý, ngay cả khi có cơ hội tiếp nhận đơn hàng từ các tập đoàn lớn, nhiều doanh nghiệp trong nước vẫn chưa đủ nguồn lực để nâng cấp công nghệ và đáp ứng những yêu cầu khắt khe về chất lượng. Đây cũng là rào cản khiến quá trình mở rộng mạng lưới nhà cung cấp nội địa khó theo kịp tốc độ phát triển của các dự án đầu tư lớn.

Khu kinh tế cần gắn ưu đãi với phát triển nhà cung cấp

Kinh nghiệm từ Malaysia cũng cho thấy, chính sách ưu đãi đầu tư có thể được thiết kế theo hướng tạo ra lợi ích trực tiếp cho doanh nghiệp nội địa, thay vì chỉ tập trung thu hút dòng vốn nước ngoài.

Tại Khu kinh tế đặc biệt Johor-Singapore, các nhà sản xuất muốn được hưởng mức thuế thu nhập doanh nghiệp ưu đãi 5% phải triển khai ít nhất một chương trình phát triển nhà cung cấp địa phương. Bên cạnh đó, doanh nghiệp còn phải hợp tác với các trường đại học, trung tâm đào tạo nghề hoặc tổ chức chứng nhận kỹ thuật của Malaysia.

Cách làm này gắn quyền hưởng ưu đãi thuế với trách nhiệm nâng cao năng lực sản xuất trong nước, qua đó tạo thêm cơ hội để doanh nghiệp bản địa tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng của các nhà đầu tư lớn.

Đây là kinh nghiệm Việt Nam có thể tham khảo trong quá trình phát triển các khu kinh tế mới. Đáng chú ý, khu vực cảng biển Hải Phòng ở miền Bắc đang đứng trước cơ hội thu hút đầu tư khi Khu Thương mại tự do rộng 6.292ha và Khu kinh tế đặc biệt rộng 5.300ha vừa được khánh thành.

Các khu vực này được định hướng thu hút những nhà sản xuất toàn cầu trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, robot và nghiên cứu, đồng thời thúc đẩy chuyển giao công nghệ cho doanh nghiệp trong nước.

Để biến những định hướng này thành lợi ích thực chất, Hà Nội và Hải Phòng cần đưa chương trình phát triển nhà cung cấp, hợp tác đào tạo nghề và hỗ trợ kiểm định vào hệ thống chính sách khuyến khích đầu tư. Quan trọng hơn, các yêu cầu này cần được cụ thể hóa bằng những tiêu chí có thể đo lường, thay vì chỉ dừng lại ở các cam kết chung về chuyển giao công nghệ.

Bên cạnh chính sách trong nước, khi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tiếp nhận vai trò chủ nhà APEC tại Thâm Quyến vào năm 2027, Hà Nội cũng có thể thúc đẩy hợp tác khu vực trong các lĩnh vực kiểm định sản phẩm, chứng nhận, đào tạo nhà cung cấp và truy xuất nguồn gốc chuỗi cung ứng.

Việc kết hợp nguồn tín dụng dài hạn cho doanh nghiệp nhỏ với các ưu đãi đầu tư gắn liền với đào tạo và nghiên cứu phát triển sẽ không giúp các nhà xuất khẩu Việt Nam tránh khỏi mọi biến động thuế quan từ Mỹ. Dù vậy, đây có thể là nền tảng để nâng cao năng lực sản xuất nội địa, củng cố tính minh bạch và xây dựng hồ sơ chuỗi cung ứng bền vững hơn.

Screenshot 10

Thanh Tâm

Thanh Tâm là Biên tập viên, phóng viên với hơn 5 năm kinh nghiệm trong mảng tài chính tại Chợ Giá. Phạm vi đưa tin của cô tập trung vào thị trường tài chính Quốc tế. Cô luôn theo dõi biến động thị trường ngoại hối (Foreign Exchange Market), vàng & kim loại đá quý.