Chợ giá – Giá dầu thế giới đang đứng trước những kịch bản trái chiều khi căng thẳng Mỹ – Iran chưa được giải quyết, còn triển vọng đạt thỏa thuận giữa hai bên vẫn đầy bất định. Sau khi dầu Brent giảm gần 25% trong 10 ngày liên tiếp, thị trường vẫn loay hoay tìm lời giải cho xu hướng tiếp theo: giá có thể tiếp tục đi xuống nếu nguy cơ xung đột được đẩy lùi, nhưng cũng có thể đảo chiều mạnh nếu đối đầu quân sự bùng phát trở lại.
Và ở mức khoảng 92 USD/thùng, giá dầu đang chịu tác động đồng thời từ những biến động địa chính trị và sự thay đổi trong cán cân cung cầu toàn cầu. Đáng chú ý, nguồn cung dầu thô phục hồi nhanh hơn dự kiến, trong khi một số mặt hàng nhiên liệu tinh chế vẫn khan hiếm, tạo ra những diễn biến không đồng nhất giữa hai thị trường.
Nguồn cung dầu thô phục hồi, áp lực thiếu hụt giảm dần
Được biết, đà tăng của giá dầu trong tháng 10 chủ yếu xuất phát từ những đồn đoán về khả năng Mỹ nối lại các cuộc không kích nhằm vào Iran. Diễn biến này phần nào khiến thị trường chú ý đến rủi ro địa chính trị mà bỏ qua những dấu hiệu cải thiện trong cán cân cung cầu dầu mỏ.
Bất chấp các cuộc tấn công gần như hàng ngày của Iran nhằm vào tàu chở dầu, hoạt động xuất khẩu dầu thô từ Trung Đông, không tính Iran, đã phục hồi lên hơn 90% mức trước chiến tranh. Dòng chảy dầu được duy trì qua cả eo biển Hormuz và các tuyến vận chuyển thay thế.
Sự phục hồi này giúp giảm đáng kể nguy cơ thiếu hụt nguồn cung trên thị trường quốc tế. Trong khi đó, sản lượng dầu tại nhiều khu vực khác vẫn duy trì ở mức cao, góp phần bảo đảm nguồn cung toàn cầu đáp ứng được nhu cầu hiện tại.
Những dấu hiệu cải thiện thể hiện rõ trên thị trường dầu vật chất, nơi một số loại dầu thô đang được giao dịch với mức chiết khấu sâu so với giá hợp đồng tương lai Brent và West Texas Intermediate (WTI).
Chẳng hạn, dầu thô Canada hiện được giao dịch dưới 60 USD/thùng, thấp hơn đáng kể so với các mức giá tham chiếu quốc tế.
Đáng chú ý, lần đầu tiên kể từ khi chiến tranh bắt đầu, thế giới không còn phải sử dụng lượng dầu dự trữ hàng tuần để bù đắp thiếu hụt nguồn cung. Một số quốc gia như Ấn Độ và Hàn Quốc thậm chí đã bắt đầu bổ sung lượng dự trữ từng bị sụt giảm.
Diễn biến này cho thấy áp lực thiếu hụt dầu thô đang dần hạ nhiệt, dù chưa đủ cơ sở để khẳng định thị trường đã chuyển sang trạng thái dư cung.
Dầu diesel và nhiên liệu máy bay vẫn đắt đỏ
Trái với những tín hiệu cải thiện trên thị trường dầu thô, thị trường các sản phẩm dầu mỏ tinh chế vẫn đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt nguồn cung.
Dòng chảy nhiên liệu từ khu vực Vịnh Ba Tư đã bắt đầu phục hồi, hiện đạt khoảng 60% mức trước chiến tranh. Dù vậy, nguồn cung vẫn chưa trở lại bình thường, khiến một số mặt hàng, đặc biệt là dầu diesel và nhiên liệu máy bay, tiếp tục duy trì ở mức giá cao.
Các nhà máy lọc dầu trong khu vực từng chịu thiệt hại do chiến tranh. Dù phần lớn cơ sở bên ngoài Saudi Arabia đã được sửa chữa hoàn toàn, tình trạng thiếu tàu chở dầu hiện trở thành một trong những yếu tố hạn chế khả năng vận chuyển sản phẩm ra thị trường quốc tế.
Bên cạnh xung đột Trung Đông, chiến tranh Nga – Ukraine cũng làm gia tăng sức ép lên nguồn cung nhiên liệu. Có khoảng 1/3 mức tăng giá dầu diesel được cho là có liên quan đến các cuộc tấn công của Ukraine nhằm vào những nhà máy lọc dầu tại Nga.
Có thể thấy, dù nguồn cung dầu thô đã phục hồi, thị trường nhiên liệu thành phẩm vẫn cần thêm thời gian để cân bằng trở lại. Đây cũng là lý do giá một số sản phẩm dầu mỏ chưa giảm tương ứng với diễn biến của giá dầu Brent.
Thỏa thuận Mỹ – Iran có thể mở thêm nguồn cung dầu
Một thỏa thuận giữa Washington và Tehran có thể tạo ra bước ngoặt đối với thị trường năng lượng toàn cầu. Không chỉ giúp giảm rủi ro địa chính trị, thỏa thuận còn có thể mở đường để Iran khôi phục hoạt động xuất khẩu dầu.
Trước chiến tranh, Iran thường xuyên xuất khẩu hơn 2,5 triệu thùng dầu thô và sản phẩm dầu mỏ mỗi ngày. Sản lượng này tương đương nhu cầu tiêu thụ dầu của Đức, quốc gia sử dụng dầu lớn nhất Liên minh châu Âu (EU).
Hiện, có khả năng đưa dầu ra thị trường của Iran bị hạn chế nghiêm trọng. Tehran chỉ có thể buôn lậu tối đa khoảng 300.000 thùng mỗi ngày, chủ yếu qua đường bộ sang Iraq và Pakistan, cùng một số chuyến hàng nhỏ qua biển Caspi nhằm né tránh lệnh phong tỏa của Hải quân Mỹ.
Nếu đạt được thỏa thuận, Iran có thể từng bước nối lại hoạt động xuất khẩu, bổ sung nguồn cung đáng kể cho thị trường quốc tế.
Không chỉ nguồn cung, chi phí vận chuyển dầu cũng có khả năng giảm mạnh khi căng thẳng được giải tỏa. Việc phải chuyển tải dầu qua nhiều tàu, kéo dài hành trình và tránh các khu vực có rủi ro an ninh đã khiến chi phí vận chuyển từ Vịnh Ba Tư tăng vọt.
Gần đây, giá thuê một siêu tàu chở dầu (VLCC) để vận chuyển dầu thô từ khu vực này đến Trung Quốc lên tới 1,4 triệu USD/ngày, trong khi trước chiến tranh mức giá còn dưới 100.000 USD/ngày.
Mức tăng đột biến phản ánh những khó khăn mà ngành vận tải năng lượng phải đối mặt, khi các doanh nghiệp phải tính đến rủi ro an ninh, thời gian hành trình và khả năng tiếp cận các tuyến hàng hải.
Dù vậy, áp lực đối với hoạt động vận tải dầu toàn cầu đã bắt đầu hạ nhiệt. Chi phí vận chuyển tại châu Mỹ và châu Âu giảm đáng kể trong những ngày gần đây.
Một thỏa thuận giữa Mỹ và Iran có thể thúc đẩy xu hướng này, giúp giảm chi phí đưa dầu ra thị trường và cải thiện hiệu quả lưu thông năng lượng. Ngược lại, nếu hai bên tiếp tục đối đầu, điều đó cũng chưa chắc đủ để tạo ra một đợt tăng giá dầu mới.
Các quốc gia chưa vội bổ sung kho dự trữ dầu
Một yếu tố khác cần tính đến chính là lượng dầu dự trữ toàn cầu đã suy giảm đáng kể sau 9 tháng chiến tranh tại Trung Đông.
Theo ước tính, có khoảng 1 tỷ thùng dầu từ các kho dự trữ thương mại và chiến lược đã được đưa ra sử dụng, khiến lượng dầu dự trữ khả dụng trên toàn cầu chỉ còn khoảng 7 tỷ thùng.
Nhu cầu bổ sung lượng dự trữ đã hao hụt là có thật, nhưng tốc độ mua vào có thể không lớn như một số dự báo.
Và Trung Quốc là trường hợp đáng chú ý. Quốc gia này có thể tiếp tục tích trữ dầu nếu giá giảm sâu hơn. Dựa trên diễn biến trong quá khứ, Bắc Kinh có thể chờ giá dầu Brent xuống dưới 70 USD/thùng mới đẩy mạnh hoạt động mua vào.
Điều này có nghĩa nhu cầu tái lập kho dự trữ có thể tạo ra một mức giá sàn cho dầu thô, nhưng mức giá này thấp hơn đáng kể so với mặt bằng hiện tại.
Khi giá Brent vẫn giao dịch gần 100 USD/thùng, các quốc gia khó có động lực mua dầu với quy mô lớn để bổ sung kho dự trữ. Chi phí tích trữ cao có thể khiến họ trì hoãn quyết định mua vào, chờ thị trường ổn định hơn.
Vì vậy, dù lượng dầu dự trữ toàn cầu đã giảm mạnh, yếu tố này chưa chắc tạo ra lực cầu đủ lớn trong ngắn hạn để đẩy giá dầu lên cao.
Các tuyến đường vòng tránh Hormuz sẽ thay đổi thị trường
Một hệ quả dài hạn khác của cuộc chiến là các quốc gia Trung Đông có thêm động lực phát triển những tuyến vận chuyển dầu thay thế, qua đó giảm sự phụ thuộc vào eo biển Hormuz.
Hiện, các tuyến đường vòng bổ sung chưa đủ khả năng thay thế hoàn toàn vai trò của tuyến hàng hải chiến lược này. Dù vậy, nếu tình trạng đối đầu tiếp diễn, các nước xuất khẩu dầu trong khu vực sẽ có thêm thời gian để đầu tư và hoàn thiện hạ tầng vận chuyển mới.
Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) dự kiến bắt đầu bơm dầu thô qua tuyến đường ống thứ hai tránh eo biển Hormuz vào tháng 4 năm sau.
Công trình này được kỳ vọng giúp hoạt động xuất khẩu dầu của UAE ổn định hơn, đồng thời giải phóng một phần năng lực vận chuyển bằng tàu chở dầu để hỗ trợ các quốc gia khác trong khu vực.
Về dài hạn, việc mở rộng các tuyến vận chuyển thay thế có thể giảm mức độ phụ thuộc của nguồn cung dầu Trung Đông vào eo biển Hormuz. Đây có thể là thay đổi đáng kể đối với cấu trúc thị trường năng lượng, nhất là sau những gián đoạn nghiêm trọng do chiến tranh gây ra.
Giá dầu 90 USD/thùng phản ánh thế bế tắc
Nhìn chung, thị trường dầu mỏ đang đứng trước hai kịch bản trái ngược, nhưng cả hai đều có cơ sở để xảy ra.
Nếu Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận, nguồn cung dầu từ Tehran có thể được khôi phục, hoạt động vận tải cải thiện và chi phí logistics giảm. Khi đó, giá dầu có thể giảm sâu hơn so với mức khoảng 90 USD/thùng hiện nay.
Ở chiều ngược lại, nếu xung đột tái bùng phát, đặc biệt khi nguy cơ xảy ra vòng đối đầu quân sự thứ ba gia tăng, những cải thiện về nguồn cung và vận tải có thể nhanh chóng bị đảo ngược.
Đáng chú ý, các yếu tố cơ bản của thị trường dầu thô đã tích cực hơn so với giai đoạn đầu chiến tranh. Xuất khẩu dầu từ Trung Đông phục hồi, sản lượng tại các khu vực khác duy trì ở mức cao, trong khi một số quốc gia đã bắt đầu bổ sung dự trữ.
Dù vậy, thị trường các sản phẩm tinh chế vẫn chịu nhiều sức ép và rủi ro địa chính trị chưa được loại bỏ.
Trong khi đó, mức giá dầu Brent quanh 90 USD/thùng được xem là phản ánh trạng thái bế tắc của thị trường: có thể quá thấp nếu chiến tranh tiếp tục leo thang, nhưng lại quá cao nếu Washington và Tehran đạt được thỏa thuận.
Và điều khiến giới giao dịch khó đưa ra quyết định lúc này không hẳn là nguy cơ thiếu hụt nguồn cung dầu trong ngắn hạn, mà là sự bất định về diễn biến tiếp theo của cuộc xung đột.
