Chợ giá – Sức ép kinh tế từ Mỹ đang ngày càng đè nặng lên Iran khi hoạt động xuất khẩu dầu bị đình trệ, trong khi ngày càng nhiều tàu thương mại lựa chọn tuyến hàng hải phía Oman để di chuyển qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, Washington vẫn đứng trước một bài toán khó: Làm thế nào tận dụng ưu thế quân sự và hàng hải để tạo ra kết quả chiến lược, mà không phải kéo dài cuộc đối đầu với Tehran.
Sức ép chưa từng có lên kinh tế Iran
Với phong cách thường được cho là thích khoe khoang, Tổng thống Mỹ – Donald Trump tuyên bố đây là “chiến dịch kinh tế tàn khốc nhất từng được thực hiện” nhằm vào Iran. Ông cảnh báo từ ngày 20/8, Cộng hòa Hồi giáo sẽ phải đối mặt với “chiến tranh kinh tế và sự cô lập trên quy mô chưa từng có”, đồng thời đe dọa bất kỳ quốc gia nào có “các tổ chức tài chính, doanh nghiệp, sân bay hoặc thực thể chính phủ” cung cấp cho Iran “bất kỳ loại cứu trợ nào” sẽ phải hứng chịu “hậu quả kinh tế to lớn”.
Tuy nhiên, Tehran lại phản ứng khá lạnh nhạt trước những tuyên bố này. Theo hãng thông tấn Fars, do Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) điều hành, bác bỏ lời đe dọa của ông Trump là “ảo tưởng”, đồng thời cho rằng trong hơn hai thập kỷ qua, các chính quyền Mỹ liên tiếp dự đoán Iran sẽ sớm rơi vào khủng hoảng tài chính.
Dù vậy, lập luận cốt lõi của ông Trump rằng Iran đang chịu sức ép lớn hơn bao giờ hết về cơ bản là có cơ sở. Gánh nặng đối với nền kinh tế Iran hiện không chỉ đến từ danh sách các lệnh trừng phạt, mà còn từ việc các cảng của nước này bị phong tỏa về mặt vật lý, trong khi khả năng chuyển dầu mỏ thành nguồn thu bị hạn chế nghiêm trọng.
Đáng chú ý, hải quân Mỹ đang từng bước giành ưu thế tại eo biển Hormuz. Ngày càng nhiều dầu xuất khẩu từ các quốc gia Arab vùng Vịnh tiếp tục đi qua tuyến đường thủy này, bất chấp sự phản đối của quân đội Iran. Những diễn biến đó đang khiến sức ép kinh tế lên Tehran ngày càng rõ nét, đồng thời đặt Iran trước thách thức lớn trong việc duy trì hoạt động xuất khẩu dầu và nguồn thu từ lĩnh vực này.
Iran mất nguồn thu lớn từ xuất khẩu dầu
Các lệnh trừng phạt kéo dài của Mỹ đối với ngành dầu mỏ Iran chưa bao giờ ngăn Tehran sản xuất dầu. Thay vào đó, các biện pháp này buộc Iran phải bán năng lượng với mức giá chiết khấu.
Trước chiến tranh, Iran xuất khẩu khoảng 1,7-1,8 triệu thùng dầu thô mỗi ngày, chủ yếu cho các nhà máy lọc dầu nhỏ của Trung Quốc, thường được gọi là “nhà máy lọc dầu kiểu ấm trà”. Dầu Iran thường được bán thấp hơn khoảng 10-15% so với giá thế giới.
Tuy nhiên, cuộc phong tỏa hải quân do Mỹ áp đặt ngày 13/4 đã làm gián đoạn hoạt động thương mại này. Hệ quả đối với nền kinh tế Iran là rất nghiêm trọng, khi nước này mất khoảng 170 triệu USD (tương đương 216 triệu SGD) doanh thu mỗi ngày.
Hiện, vẫn chưa rõ các biện pháp trừng phạt mới mà ông Trump đe dọa áp đặt sẽ có quy mô và mức độ tác động ra sao. Năm nhà máy lọc dầu của Trung Quốc đã nằm trong danh sách trừng phạt của Mỹ vì mua dầu Iran. Trong tháng 5, chính phủ Trung Quốc cũng yêu cầu các thực thể thương mại của nước này phớt lờ lệnh cấm của Washington.
Nếu Mỹ thực sự quyết tâm nhắm vào những bên tiếp tục giao dịch với Iran, nguy cơ xuất hiện một cuộc đối đầu lớn khác giữa Washington và Bắc Kinh là điều không thể bỏ qua. Tuy nhiên, Nhà Trắng nhiều khả năng muốn tránh kịch bản này, đặc biệt trong khi Chủ tịch Trung Quốc – Tập Cận Bình được dự kiến thăm Mỹ vào tháng 9.
Một khả năng được cho là hợp lý hơn là Washington sẽ tập trung vào các tổ chức tài chính toàn cầu hỗ trợ Iran chuyển tiền về nước và tạo điều kiện cho những giao dịch tài chính khác thay mặt Tehran.
Sức ép đối với Iran càng gia tăng khi ngày 19/8, chỉ vài giờ trước tuyên bố của ông Trump, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) đình chỉ mọi giao dịch thương mại và tài chính với Iran cho đến khi có thông báo mới.
Đây cũng là một đòn giáng mạnh vào Tehran. Được biết, UAE cũng cung cấp hơn 30% lượng hàng nhập khẩu của Iran, tương đương khoảng 21 tỷ USD mỗi năm, đồng thời tiếp nhận gần 13% hàng xuất khẩu của nước này, trị giá khoảng 7 tỷ USD.
Hải quân Mỹ từng bước thay đổi cán cân tại Hormuz
Có lẽ diễn biến đáng lo ngại nhất đối với Iran chính là những dấu hiệu cho thấy hải quân Mỹ đang ngày càng kiểm soát eo biển Hormuz, qua đó vừa duy trì dòng chảy dầu từ các nhà sản xuất Arab, vừa hạn chế hoạt động vận chuyển dầu của Iran.
Trong sáu tháng đầu của cuộc chiến vùng Vịnh, quan điểm được chấp nhận rộng rãi là Iran nắm giữ “chìa khóa” của eo biển Hormuz. Những tuyên bố liên tục của Tổng thống Mỹ – Donald Trump càng khiến tuyên bố của Washington về việc bảo vệ tuyến đường thủy này trở nên gây tranh cãi.
Ông Trump đã nói với các nhà báo ngày 11/8: “Chúng tôi sở hữu nó”. Vài ngày sau khi đăng tải một bản đồ đánh dấu tuyến đường thủy quốc tế này là lãnh thổ mới của Mỹ, ông tiếp tục tuyên bố “kiểm soát hoàn toàn eo biển Hormuz”.
Tuy nhiên, càng đưa ra những tuyên bố mạnh mẽ, ông Trump càng khiến các tuyên bố đó bị đặt dấu hỏi. Bỏ qua những phát biểu này, thực tế lại cho thấy hải quân Mỹ đã phát triển một phương thức tinh vi để tập hợp các tàu chở dầu lớn và dẫn đường cho chúng đi qua eo biển Hormuz vào giữa đêm dưới sự bảo vệ của Mỹ.
Đây không phải những đoàn tàu chính thức được các tàu chiến Mỹ hộ tống như từng xuất hiện trong những cuộc xung đột hải quân trước đây. Dù vậy, kết quả là dầu mỏ từ các nước Arab vẫn được vận chuyển qua eo biển với số lượng đáng kể.
Thay vì di chuyển gần bờ biển Iran, các tàu chuyển hướng và đi sát bờ biển đối diện của Oman. Theo báo cáo ngày 18/8 của Kpler, công ty dữ liệu và phân tích toàn cầu, hơn 80% các chuyến vận chuyển đường biển tại Vịnh trong hai tuần trước đó đã sử dụng tuyến đường Oman, tức kênh phía nam được Liên Hợp Quốc cho phép nhưng Iran phản đối và không thể kiểm soát, thay vì tuyến đường lãnh hải của Iran mà Tehran dự định thu phí.
Theo Homayoun Falakshahi – người đứng đầu nhóm phân tích dầu mỏ của Kpler, nhận định: “Iran ít nhất đã mất một phần quyền kiểm soát eo biển”. Điều này cho thấy cán cân kiểm soát tại Hormuz đang có những thay đổi đáng chú ý, trong khi khả năng duy trì hoạt động vận chuyển dầu qua tuyến đường này tiếp tục trở thành một yếu tố quan trọng đối với sức ép kinh tế lên Tehran.
Các nước Arab tìm cách giảm phụ thuộc vào Hormuz
Các chế độ quân chủ Arab vùng Vịnh cũng ngày càng có khả năng giảm, thậm chí tránh hoàn toàn việc sử dụng eo biển Hormuz.
Aramco (tập đoàn năng lượng của Saudi Arabia) đã nối lại hoạt động xuất khẩu bằng hình thức chuyển dầu giữa các tàu ngoài khơi UAE. Trong khi đó, UAE đang đẩy nhanh việc mở rộng đường ống dẫn dầu Fujairah, qua đó cho phép dầu được vận chuyển mà không phải đi qua eo biển Hormuz.
Quy mô lượng dầu xuất khẩu của các nước Arab vẫn còn gây tranh cãi, chủ yếu do các quan chức Mỹ, trong đó có Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright, có lý do để đưa ra những con số cao hơn.
Tuy nhiên, con số được các nhà phân tích năng lượng chấp nhận rộng rãi cho thấy, hiện có khoảng 8-10 triệu thùng dầu đi qua eo biển Hormuz mỗi đêm, tương đương khoảng một nửa mức vận chuyển bình thường trước đây.
Lượng dầu này chưa đủ để giải quyết tình trạng thiếu hụt kéo dài, nhưng có thể đủ để kiềm chế bất kỳ đợt tăng giá dầu lớn nào tiếp theo. Quan trọng hơn, mỗi thùng dầu được đưa ra khỏi vùng Vịnh cũng làm suy giảm giá trị trong tuyên bố của Iran về quyền kiểm soát tuyến đường thủy này.
Dù nguồn cung dầu đã được khôi phục phần nào, nhưng giá dầu toàn cầu hiện vẫn cao hơn ít nhất 20% so với thời điểm chiến tranh bắt đầu. Trong khi đó, rất ít nỗ lực được thực hiện để tạo điều kiện cho hoạt động xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng, trong đó Qatar là nhà sản xuất lớn nhất khu vực.
Mỹ quay lại với sức ép kinh tế
Ông Trump đã quay lại với các biện pháp trừng phạt kinh tế khi Washington không còn nhiều lựa chọn khác. Các cuộc đàm phán ngoại giao cũng đã rơi vào bế tắc, trong khi thỏa thuận ngừng bắn giữa Iran và Mỹ hết hạn ngày 17/8 mà không bên nào đồng ý nối lại đàm phán.
Kho dự trữ đạn dược của Mỹ cũng đã cạn kiệt. Kể từ ngày 1/8, không có cuộc tấn công quân sự nào của Mỹ diễn ra trên lãnh thổ Iran. Tuy nhiên, nguồn kinh phí để tiếp tục chiến tranh vẫn là vấn đề gây tranh cãi tại Quốc hội Mỹ, nơi thậm chí không đang họp.
Trong khi đó, áp lực tài chính đối với Iran được dự báo sẽ tiếp tục gia tăng. Tuy vậy, Tehran vẫn đặt cược vào một yếu tố khác: Washington có thể không có đủ ý chí để duy trì sự hiện diện tại khu vực trong nhiều năm tới.
Nếu hải quân Mỹ rời đi, Iran tin rằng nước này có thể giành lại quyền kiểm soát eo biển Hormuz. Vì vậy, dù Tehran đang dần mất khả năng kiểm soát tuyến đường thủy chiến lược này, Washington vẫn chưa thể tuyên bố chiến thắng.
Cán cân hiện tại có thể đang nghiêng về phía Mỹ, nhưng thách thức quyết định nằm ở việc Washington có thể duy trì lợi thế đó trong bao lâu.
