Đông Nam Á gặp thách thức khi kiểm soát giá thực phẩm và nhiên liệu

Phản hồi: 1

Chợ giá – Đà tăng của giá năng lượng, phân bón và chi phí vận chuyển đang tạo thêm sức ép lên đời sống người dân tại Đông Nam Á, buộc nhiều chính phủ phải triển khai các biện pháp hỗ trợ nhằm kiềm chế chi phí sinh hoạt và bảo vệ người tiêu dùng. Dù vậy, khi các cú sốc giá kéo dài, áp lực ngân sách và gánh nặng trợ cấp ngày càng gia tăng, đặt ra thách thức lớn về khả năng duy trì các chính sách hỗ trợ trong dài hạn.

Đông Nam Á chật vật trước làn sóng tăng giá thực phẩm

Từ các quầy hàng siêu thị ở Kuala Lumpur đến Manila, áp lực tăng giá thực phẩm và chi phí sinh hoạt đang ngày càng hiện rõ tại Đông Nam Á, khi những biến động kinh tế toàn cầu tiếp tục tác động đến đời sống người dân. Không chỉ đối mặt với nguy cơ giá hàng hóa thiết yếu leo thang, các chính phủ trong khu vực còn phải tìm cách duy trì những biện pháp trợ giá, kiểm soát giá trong khi nguồn lực ngân sách ngày càng chịu nhiều sức ép.

kiem soat gia thuc pham nang luong
Đông Nam Á đối mặt bài toán khó khi kiểm soát giá thực phẩm và nhiên liệu

Và một trong những tác nhân lớn nhất là những biến động trên thị trường năng lượng toàn cầu. Việc eo biển Hormuz đóng cửa kéo dài đẩy giá dầu tăng cao, kéo theo chi phí vận tải, hậu cần và sản xuất đồng loạt đi lên. Cùng với đó, giá phân bón tăng khiến chi phí canh tác nông nghiệp trở nên đắt đỏ hơn, trong khi các diễn biến thời tiết liên quan đến hiện tượng El Niño tiếp tục đe dọa năng suất cây trồng.

Áp lực này đặc biệt đáng chú ý bởi thực phẩm chiếm tỷ trọng lớn trong rổ hàng hóa dùng để tính chỉ số giá tiêu dùng tại phần lớn nền kinh tế Đông Nam Á. Điều đó đồng nghĩa, những cú sốc về chi phí đầu vào, từ nhiên liệu, phân bón đến vận chuyển, có thể nhanh chóng lan sang giá nông sản và hàng hóa thiết yếu, trực tiếp ảnh hưởng đến túi tiền của người dân.

Dù cùng chịu tác động từ những biến động bên ngoài, mức độ tăng giá tại mỗi quốc gia lại có sự khác biệt. Việc áp dụng giá trần hoặc trợ cấp đối với các mặt hàng thiết yếu đã giúp một số chính phủ hạn chế phần nào tác động của chi phí đầu vào lên người tiêu dùng. Dù vậy, những biện pháp này cũng đặt ra bài toán không dễ giải khi giá năng lượng và các yếu tố sản xuất tiếp tục đắt đỏ, còn ngân sách nhà nước phải gánh thêm nhiều khoản chi để duy trì hỗ trợ.

Theo ông Brian Lee – nhà phân tích của Maybank, khả năng chống chịu trước các cú sốc giá giữa các nền kinh tế Đông Nam Á phụ thuộc đáng kể vào dư địa tài chính và mức độ chủ động về nguồn cung. Những quốc gia có dự trữ lớn, đồng tiền mạnh hoặc đa dạng hóa được nguồn nhập khẩu sẽ có khả năng hấp thụ biến động tốt hơn. Ngược lại, các nền kinh tế có dự trữ hạn chế và phụ thuộc nhiều vào hàng hóa nhập khẩu sẽ đối mặt với nguy cơ tổn thương lớn hơn, nhất là khi áp lực chi phí kéo dài và khả năng duy trì các chính sách hỗ trợ ngày càng trở thành thách thức.

Các chính phủ tăng cường kiểm soát giá thực phẩm

Tại Philippines, giá thực phẩm trong tháng 10 tăng 6,4% so với cùng kỳ năm ngoái, dù đã hạ nhiệt nhẹ so với mức 6,8% của tháng trước đó. Đáng chú ý, giá gạo trong nước vẫn tăng nhanh, bất chấp việc quốc gia này tự sản xuất hơn 70% nguồn cung gạo phục vụ thị trường nội địa. Diễn biến này đã cho thấy áp lực lạm phát thực phẩm không chỉ đến từ sự phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài mà còn chịu tác động từ những gián đoạn trong sản xuất và lưu thông hàng hóa.

Theo bà Catharine Kho – chuyên gia kinh tế cấp cao tại Văn phòng Nghiên cứu Kinh tế vĩ mô ASEAN+3 (AMRO) cho biết, mưa lớn và lũ lụt gần đây đã ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất, vận chuyển hàng hóa tại Philippines. Cùng với đó, giá nhiên liệu tăng và đồng peso suy yếu tiếp tục làm đội chi phí, tạo thêm sức ép lên giá thực phẩm. Đây cũng là một trong những nhóm hàng đóng góp đáng kể vào mức lạm phát chung của quốc gia này.

Trước nguy cơ gián đoạn nguồn cung, Philippines và Indonesia đều duy trì kho dự trữ các mặt hàng thiết yếu, đặc biệt là gạo, nhằm hạn chế những biến động bất ngờ trên thị trường. Dù vậy, dự trữ hàng hóa mới chỉ là một trong những công cụ ứng phó. Nhiều chính phủ Đông Nam Á còn sử dụng giá trần và trợ cấp để ngăn chi phí đầu vào tăng cao nhanh chóng chuyển thành gánh nặng đối với người tiêu dùng.

Theo ông Brian Lee, những mặt hàng như gạo, đường và dầu ăn thường nhận được sự can thiệp mạnh hơn từ chính phủ do có phạm vi tiêu thụ rộng và ý nghĩa xã hội, chính trị lớn. Đây cũng là những sản phẩm thiết yếu mà các hộ gia đình thu nhập thấp phải dành một phần đáng kể ngân sách để chi trả. Chính vì vậy, việc giữ giá ổn định không chỉ nhằm kiểm soát lạm phát mà còn giúp hạn chế sức ép lên đời sống của nhóm dân cư dễ bị tổn thương.

Và Malaysia là một trong những ví dụ điển hình về việc duy trì cơ chế kiểm soát giá trong thời gian dài. Theo ông Barnabas Gan – nhà kinh tế trưởng của tập đoàn RHB nhận xét, lạm phát thực phẩm tại nước này được kiềm chế tương đối tốt so với dự kiến, một phần nhờ chính sách kiểm soát giá đối với nhiều mặt hàng thiết yếu.

Đáng chú ý, Malaysia đã duy trì giá trần đối với đường trắng thô tiêu chuẩn ở mức 2,85 ringgit (0,70 USD)/kg kể từ năm 2018. Theo các nhà kinh tế Ahmad Mobeen, Lei Yi và Harumi Taguchi của S&P Global Market Intelligence, đây là một trong những mức giá thấp nhất khu vực, phản ánh hệ thống định giá có tính ổn định lâu đời của quốc gia này.

Dù trợ cấp trực tiếp cho người tiêu dùng đối với mặt hàng đường đã được bãi bỏ từ năm 2013, chính phủ Malaysia vẫn tiếp tục hỗ trợ thông qua các ưu đãi dành cho nhà máy lọc đường, được triển khai từ cuối năm 2023 nhằm duy trì sự ổn định của giá bán lẻ. Cách tiếp cận này cho thấy chính phủ nước này vẫn tìm cách kiểm soát giá hàng hóa thiết yếu thông qua việc hỗ trợ các khâu trong chuỗi cung ứng.

Trong khi Malaysia duy trì những chính sách kiểm soát giá mang tính dài hạn, Philippines và Indonesia lại cho thấy cách thức can thiệp trực tiếp khi thị trường xuất hiện những đợt tăng giá mạnh.

Được biết, hồi tháng 5, Philippines đã từng áp dụng giá trần 50 peso (0,79 USD) đối với một số loại gạo nhập khẩu trong thời hạn 30 ngày nhằm hạn chế đà tăng giá mặt hàng thiết yếu này.

Tại Indonesia, tình trạng sản lượng gạo suy giảm do ảnh hưởng của thời tiết cũng buộc chính phủ phải tăng cường các biện pháp bình ổn thị trường. Đầu tháng 11, nước này tuyên bố phân phối một triệu tấn gạo thông qua chương trình Cung cấp Thực phẩm và Ổn định Giá cả hiện có, với mức giá ấn định 12.500 rupiah (0,68 USD)/kg. Mức này thấp hơn đáng kể so với giá bán trên thị trường, dao động 15.000-17.000 rupiah/kg.

Những trường hợp trên đã cho thấy kiểm soát giá và trợ cấp vẫn là những công cụ quan trọng để các chính phủ Đông Nam Á hạn chế tác động của các cú sốc chi phí đối với người dân. Tuy nhiên, khi giá năng lượng tiếp tục tạo sức ép lên toàn bộ chuỗi sản xuất và phân phối, việc giữ giá thực phẩm ổn định cũng đặt ra những thách thức không nhỏ, nhất là khi các biện pháp hỗ trợ phải được duy trì trong thời gian dài.

Trợ cấp nhiên liệu giúp kiềm chế lạm phát nhưng làm tăng gánh nặng ngân sách

Sau cú sốc năng lượng toàn cầu bùng phát cùng xung đột tại Trung Đông hồi tháng 2, trợ cấp nhiên liệu đã trở thành một trong những công cụ quan trọng mà nhiều chính phủ Đông Nam Á sử dụng để hạn chế tác động của giá dầu tăng cao đến đời sống người dân. Tuy nhiên, mức độ can thiệp và hiệu quả của các chính sách này có sự khác biệt đáng kể giữa các nền kinh tế.

Tại Thái Lan, chính phủ sử dụng Quỹ Nhiên liệu Dầu mỏ để bù đắp một phần chi phí tăng thêm, qua đó hạn chế mức tăng giá nhiên liệu bán lẻ khi giá dầu thế giới leo thang.

Theo ông Euben Paracuelles – chuyên gia kinh tế trưởng khu vực ASEAN của Nomura, mức độ biến động giá năng lượng tại mỗi quốc gia phụ thuộc đáng kể vào việc chính phủ có duy trì các chương trình trợ cấp nhiên liệu hay không. Những nền kinh tế tiếp tục hỗ trợ giá bán lẻ có thể hạn chế phần nào tác động trực tiếp từ thị trường năng lượng quốc tế đến người tiêu dùng.

Malaysia và Indonesia là hai ví dụ điển hình. Được biết, Malaysia hiện đang duy trì giá xăng RON95 ở mức 1,99 ringgit/lít đối với những người dân đủ điều kiện hưởng trợ cấp. Trong khi đó, Indonesia giữ giá xăng RON90 được trợ cấp ở mức 10.000 rupiah/lít và giá hỗn hợp nhiên liệu sinh học ở mức 6.800 rupiah/lít.

Đáng chú ý, cả hai quốc gia đều chưa điều chỉnh tăng giá bán lẻ các loại nhiên liệu được trợ cấp kể từ khi khủng hoảng năng lượng toàn cầu bùng phát hồi tháng 2. Theo ông Paracuelles, những chính sách này đã góp phần kiềm chế lạm phát, giúp mức tăng giá duy trì trong phạm vi mục tiêu mà chính quyền đề ra.

Trái ngược với Malaysia và Indonesia, Philippines không triển khai biện pháp hỗ trợ tương tự để hạn chế biến động giá nhiên liệu. Hệ quả là giá bán lẻ tại quốc gia này tăng nhanh và mạnh hơn, với mức tăng từ 50% đến 60% trong cùng giai đoạn, theo đánh giá của chuyên gia Nomura.

Không chỉ riêng Đông Nam Á, làn sóng can thiệp nhằm giảm nhẹ tác động của giá năng lượng cũng lan rộng trên toàn châu Á. Theo đánh giá khu vực công bố hồi tháng 10 của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), hơn 80% nền kinh tế châu Á – Thái Bình Dương đã triển khai các biện pháp hỗ trợ kể từ tháng 2 để ứng phó với chi phí năng lượng tăng cao.

Trong khi nhiều quốc gia lựa chọn trợ cấp hoặc kiểm soát giá trực tiếp, Singapore theo đuổi cách tiếp cận khác. Thay vì áp giá trần hay trợ giá nhiên liệu và hàng hóa, nước này kiểm soát lạm phát thông qua chính sách tiền tệ dựa trên tỷ giá hối đoái, đồng thời hỗ trợ trực tiếp các hộ gia đình bằng phiếu mua hàng, chương trình giảm giá và các khoản thanh toán.

Việc hạn chế can thiệp trực tiếp vào giá cả nhằm tránh nguy cơ làm méo mó các tín hiệu thị trường. Dù vậy, khu vực doanh nghiệp bán lẻ vẫn có những sáng kiến riêng để chia sẻ gánh nặng chi phí với người tiêu dùng.

FairPrice Group (FPG) – tập đoàn bán lẻ trực thuộc Liên đoàn Công đoàn Quốc gia Singapore, là một trong những đơn vị triển khai các chương trình tự nguyện đóng băng giá và giảm giá có thời hạn đối với hàng hóa thiết yếu. Trong tháng 10, tập đoàn này giảm giá thịt gà và trứng, hai mặt hàng thực phẩm giàu protein phổ biến, với chương trình kéo dài đến hết năm 2026. Tính chung cả năm, FPG cam kết giúp người tiêu dùng tiết kiệm hơn 7,5 triệu SGD đối với hàng tạp hóa và nhu yếu phẩm gia đình. Doanh nghiệp cho biết quyết định này một phần xuất phát từ những lo ngại về bất ổn toàn cầu, cũng như nguy cơ giá thực phẩm và hàng hóa tiếp tục chịu áp lực tăng.

Theo ông Chua Yeow Hwee – trợ lý giáo sư kinh tế tại Đại học Công nghệ Nanyang, FPG có thể thực hiện điều này thông qua việc đàm phán với các nhà cung cấp để có mức giá đầu vào thấp hơn hoặc chấp nhận thu hẹp tỷ suất lợi nhuận, qua đó chia sẻ một phần chi phí tăng thêm với khách hàng.

Ở góc độ thị trường, các nhà nghiên cứu của S&P Global Market Intelligence nhận định, quyết định giảm giá của một nhà bán lẻ lớn có thể tạo sức ép cạnh tranh lên những doanh nghiệp khác. Khi các đối thủ phải cân nhắc điều chỉnh chính sách giá để duy trì sức hút với khách hàng, những sáng kiến này có thể góp phần hạn chế đà tăng giá trên thị trường bán lẻ.

Dù vậy, khả năng kiềm chế lạm phát từ các chương trình giảm giá tự nguyện vẫn có những giới hạn nhất định. Các chuyên gia cho rằng tác động tổng thể của những sáng kiến này đối với mặt bằng giá có thể không đáng kể nếu chi phí đầu vào tiếp tục leo thang.

Ông Suan Teck Kin – trưởng bộ phận nghiên cứu của UOB, lưu ý FPG vẫn là một tổ chức hoạt động vì lợi nhuận và phải chịu những giới hạn về nguồn lực tài chính, bất chấp sứ mệnh xã hội của doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, các nhà phân tích của S&P Global Market Intelligence cũng nhấn mạnh, những chương trình giảm giá không thể bù đắp hoàn toàn áp lực từ chi phí thực phẩm, năng lượng, phân bón và vận tải toàn cầu. Thách thức này càng rõ nét tại Singapore, nơi nguồn cung thực phẩm phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu.

Cái giá của việc duy trì giá thấp

Dù kiểm soát giá và trợ cấp có thể giúp người dân giảm bớt áp lực chi phí sinh hoạt trong ngắn hạn, việc duy trì các biện pháp này trên diện rộng và kéo dài cũng tiềm ẩn nhiều hệ lụy. Khi giá bán bị giữ thấp hơn mức thị trường, những lợi ích trước mắt có thể đi kèm với sự méo mó trong phân bổ nguồn lực, suy giảm động lực cung ứng và đặc biệt là gánh nặng ngày càng lớn đối với ngân sách nhà nước.

Và một trong những hạn chế của chính sách trợ giá là khả năng hỗ trợ không đúng đối tượng. Khi giá hàng hóa thiết yếu được duy trì ở mức thấp, cả những hộ gia đình có thu nhập cao cũng được hưởng lợi, thay vì nguồn lực ngân sách được tập trung cho nhóm thu nhập thấp – những người chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ lạm phát.

Tại Malaysia, việc duy trì giá xăng RON95 thấp hơn đáng kể so với giá thị trường còn làm phát sinh nguy cơ nhiên liệu bị tuồn qua biên giới, đặc biệt tại khu vực giáp Thái Lan. Theo ông Barnabas Gan cảnh báo, đây là một trong những hệ quả có thể xuất hiện khi chênh lệch giá giữa các thị trường quá lớn.

Không chỉ gây thất thoát nguồn lực hỗ trợ, việc duy trì giá bán thấp hơn giá thị trường còn có thể khuyến khích tiêu dùng quá mức, đồng thời thu hẹp lợi nhuận của nhà sản xuất và nhà bán lẻ. Khi khả năng sinh lời suy giảm, động lực duy trì sản xuất và cung ứng cũng có thể bị ảnh hưởng, làm gia tăng nguy cơ thiếu hụt hàng hóa hoặc suy giảm chất lượng sản phẩm.

Các nhà phân tích của S&P Global Market Intelligence còn lưu ý một nghịch lý khác trong chính sách trợ giá đường tại Malaysia. Việc duy trì đường ở mức giá rẻ có thể đi ngược lại các mục tiêu về sức khỏe cộng đồng, đồng thời tạo thêm áp lực lên hệ thống chăm sóc sức khỏe vốn đã phải tiếp nhận nhiều khoản trợ cấp.

Tuy nhiên, hệ lụy đáng lo ngại hơn cả đối với các chính phủ là chi phí ngân sách ngày càng phình to, nhất là khi giá năng lượng và hàng hóa thiết yếu duy trì ở mức cao trong thời gian dài.

Theo ước tính của S&P Global Market Intelligence, khoản trợ cấp đường dành cho hai nhà máy lọc đường tại Malaysia, vốn được triển khai như một biện pháp tạm thời từ tháng 11/2023, hiện tiêu tốn khoảng 42 triệu ringgit mỗi tháng. Trong khi đó, ông Chua Yeow Hwee dự báo chi phí trợ cấp nhiên liệu của Malaysia có thể lên gần 40 tỷ ringgit vào năm 2026, cao hơn gấp đôi mức ngân sách dự kiến ban đầu.

Áp lực tài chính cũng ngày càng rõ tại Indonesia. Theo ông Brian Lee, chính phủ nước này đã phải sắp xếp lại thứ tự ưu tiên ngân sách và cắt giảm chi tiêu ở một số lĩnh vực khác để thực hiện cam kết không tăng giá một số loại nhiên liệu đến cuối năm, trong khi chi phí trợ cấp tiếp tục gia tăng.

Tại Thái Lan, Quỹ Nhiên liệu Dầu mỏ – công cụ được sử dụng để bù đắp một phần chi phí tăng giá nhiên liệu bán lẻ – cũng đang chịu sức ép lớn. Ông Euben Paracuelles cho rằng, giá dầu thế giới tăng cao và kéo dài có thể khiến tình trạng thâm hụt của quỹ nhanh chóng trầm trọng hơn.

Hiện, mức thâm hụt của quỹ đã vượt 100 tỷ baht (2,98 tỷ USD). Nếu con số này tiếp tục tăng lên 120 tỷ baht, chính phủ Thái Lan có thể phải cân nhắc những phương án bổ sung nguồn lực, trong đó có việc vay thêm nợ.

Theo ông Paracuelles, Thái Lan đang tiến gần giới hạn chịu đựng của quỹ. Một trong những giải pháp có thể được tính đến là cho phép giá dầu diesel tăng nhẹ, qua đó giảm bớt khoản chi mà ngân sách phải gánh để duy trì giá bán lẻ.

Thực tế tại Malaysia, Indonesia và Thái Lan đã cho thấy việc giữ giá hàng hóa, nhiên liệu ở mức thấp không đồng nghĩa với việc chi phí từ các cú sốc bên ngoài được xóa bỏ. Gánh nặng chỉ được chuyển một phần từ người tiêu dùng sang ngân sách nhà nước. Khi giá năng lượng và thực phẩm tiếp tục leo thang. 

Chính phủ Đông Nam Á đứng trước giới hạn tài khóa

Triển vọng duy trì các chương trình trợ cấp và kiểm soát giá tại Đông Nam Á đang trở nên kém chắc chắn khi những biến động trên thị trường quốc tế chưa có dấu hiệu sớm chấm dứt. Nếu giá năng lượng và thực phẩm tiếp tục neo cao, các chính phủ không chỉ phải đối mặt với áp lực chi ngân sách ngày càng lớn mà còn có nguy cơ thu hẹp dư địa tài chính dành cho những mục tiêu phát triển khác.

Theo ông Byunghoon Nam – Phó giám đốc nhóm kiêm chuyên gia kinh tế cấp cao tại Văn phòng Nghiên cứu Kinh tế vĩ mô ASEAN+3 (AMRO) cho biết, nguồn thu ngân sách của các nền kinh tế nhìn chung vẫn duy trì tích cực nhờ tăng trưởng kinh tế mạnh và một phần nhờ lạm phát cao. Tuy nhiên, khả năng cân đối ngân sách đang chịu thêm sức ép khi chi phí vay vốn tăng lên, thể hiện qua lợi suất trái phiếu chính phủ ngày càng cao.

Ông Nam cho rằng, nếu giá năng lượng và thực phẩm tiếp tục tăng mạnh trong thời gian dài, các chính phủ sẽ phải dành thêm nguồn lực để hỗ trợ người dân và doanh nghiệp. Điều này đồng nghĩa ngân sách dành cho những khoản chi tiêu ưu tiên khác có thể bị thu hẹp. Trong khi đó, việc vay thêm tiền để duy trì trợ cấp trong điều kiện lãi suất cao sẽ khiến chi phí trả nợ gia tăng, càng làm giảm dư địa tài chính của các quốc gia.

Bà Selena Ling – nhà kinh tế trưởng của OCBC cho rằng, khả năng duy trì các chương trình hỗ trợ không chỉ phụ thuộc vào chi phí vay vốn mà còn gắn với vị thế tài chính và quy mô dự trữ ngoại hối của từng nền kinh tế. Đây là những yếu tố quyết định liệu một quốc gia có đủ khả năng tiếp tục trợ cấp khi giá năng lượng và lương thực toàn cầu tăng cao mà không gây thêm bất ổn cho đồng nội tệ, cán cân thanh toán và tài chính công hay không.

Theo bà Ling, những chính phủ đang thâm hụt ngân sách và đồng thời phải trợ giá nhiều mặt hàng thiết yếu có thể buộc phải cân nhắc điều chỉnh chính sách. Các lựa chọn bao gồm thu hẹp quy mô hỗ trợ hoặc tìm kiếm nguồn thu bổ sung, chẳng hạn thông qua các biện pháp thuế.

Áp lực này có thể còn kéo dài khi lạm phát tại khu vực được dự báo duy trì ở mức cao đến đầu năm 2027. Đáng chú ý, tác động từ giá năng lượng không nhất thiết dừng lại ngay cả khi thị trường dầu mỏ bắt đầu ổn định. Chi phí nhiên liệu tăng thường cần một khoảng thời gian nhất định để truyền dẫn sang giá thực phẩm, thông qua các khâu sản xuất, chế biến và vận chuyển.

Chính vì vậy, giá thực phẩm có thể tiếp tục duy trì ở mức cao và biến động trong thời gian dài hơn, ngay cả khi áp lực từ thị trường năng lượng đã phần nào dịu lại. Điều này đặt các chính phủ trước thách thức phải duy trì hỗ trợ đủ lâu để bảo vệ sức mua của người dân, nhưng không để chi phí trợ cấp vượt quá khả năng ngân sách.

Mức độ chống chịu trước những cú sốc kéo dài cũng có sự phân hóa đáng kể giữa các nền kinh tế. Những quốc gia có thâm hụt ngân sách lớn, nợ công cao, phải duy trì các chương trình trợ cấp thường xuyên, đồng thời phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu và có thâm hụt tài khoản vãng lai sẽ đối mặt với rủi ro lớn hơn.

Bà Ling xếp Philippines, Indonesia, Thái Lan, Việt Nam và Ấn Độ vào nhóm những nền kinh tế có mức độ dễ tổn thương về kinh tế. Ngược lại, Singapore, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Brunei được đánh giá có khả năng chống chịu tốt hơn trước những biến động bên ngoài.

Malaysia cũng có phần thuận lợi hơn nhờ một nguồn thu bổ sung từ lĩnh vực năng lượng. Tập đoàn dầu khí quốc doanh Petronas đã ghi nhận một số khoản doanh thu bất ngờ khi giá dầu tăng. Theo ông Paracuelles, nguồn thu này tạo ra phần bù đắp nhất định, giúp chính phủ có thêm nguồn lực trang trải chi phí trợ cấp.

Dù vậy, những khoản thu tăng thêm từ dầu mỏ cũng khó có thể trở thành điểm tựa lâu dài cho các chương trình hỗ trợ quy mô lớn. Khi chi phí năng lượng và thực phẩm duy trì ở mức cao, áp lực ngân sách vẫn sẽ gia tăng, bất kể một số quốc gia có được hưởng lợi từ giá dầu hay không.

Áp lực chính trị khiến việc gỡ bỏ trợ cấp thêm khó khăn

Trước áp lực ngân sách ngày càng gia tăng, các chuyên gia cho rằng, Đông Nam Á cần thay đổi cách tiếp cận trong chính sách bình ổn giá, chuyển dần từ trợ cấp đại trà sang những chương trình hỗ trợ có mục tiêu, xác định rõ đối tượng thụ hưởng và thời gian thực hiện.

Thay vì duy trì giá thấp cho toàn bộ người tiêu dùng, các chính phủ có thể ưu tiên trợ cấp trực tiếp hoặc cung cấp phiếu mua hàng cho những nhóm dân cư dễ bị tổn thương nhất. Cách làm này không chỉ giúp nguồn lực công được sử dụng hiệu quả hơn mà còn bảo đảm hỗ trợ tập trung vào những người thực sự cần được bảo vệ trước áp lực chi phí sinh hoạt.

Song song với đó, việc để giá cả phản ánh sát hơn quan hệ cung – cầu thực tế cũng được xem là cần thiết, thay vì duy trì các mức giá hành chính trong thời gian quá dài.

Theo ông Byunghoon Nam cho rằng, áp giá trần và trợ cấp có thể phát huy vai trò như những biện pháp ứng phó tạm thời, đặc biệt trong giai đoạn ổn định kinh tế và xã hội bị đe dọa. Những công cụ này giúp chính phủ có thêm thời gian để xây dựng và triển khai các chương trình hỗ trợ có mục tiêu phù hợp hơn.

Tuy nhiên, khi các cú sốc bên ngoài dần lắng xuống, những biện pháp kiểm soát giá cần được từng bước rút lại nhằm giảm áp lực ngân sách và hạn chế những tác động làm sai lệch tín hiệu thị trường.

Quan điểm này cũng được ông Chua Yeow Hwee nhấn mạnh khi đề cập đến các giải pháp dài hạn. Theo ông, thay vì phụ thuộc quá nhiều vào trợ cấp để xử lý những đợt tăng giá trước mắt, các nền kinh tế cần tập trung nâng cao năng suất nông nghiệp, đa dạng hóa nguồn nhập khẩu và củng cố chuỗi cung ứng. Đây mới là những yếu tố tạo nền tảng vững chắc hơn để bảo vệ thị trường trước các cú sốc trong tương lai.

Bên cạnh đó, ông Nam cũng lưu ý rằng, ngay cả khi biến động giá kéo dài, trợ cấp và giá trần vẫn cần được loại bỏ dần, trừ trường hợp xuất hiện những mối đe dọa nghiêm trọng đối với ổn định kinh tế vĩ mô. Quá trình điều chỉnh phải đi kèm thông điệp rõ ràng từ chính phủ để người dân hiểu được lý do thay đổi chính sách, đồng thời từng bước khôi phục tín hiệu giá thị trường và kiểm soát chi phí ngân sách. Những hộ gia đình thu nhập thấp nhất vẫn cần được bảo vệ thông qua các chương trình hỗ trợ phù hợp.

Theo ông Euben Paracuelles – chuyên gia kinh tế trưởng khu vực ASEAN của Nomura, các chính phủ cần xây dựng lộ trình chuyển đổi trung hạn rõ ràng. Việc cắt giảm trợ cấp ngay khi cú sốc giá vẫn đang diễn ra có thể khiến khó khăn của người dân thêm trầm trọng. Ngược lại, duy trì những chương trình này vô thời hạn cũng không phải giải pháp bền vững.

Dù vậy, rút lại các chính sách hỗ trợ giá không đơn thuần là một quyết định kinh tế. Trên thực tế, đây còn là bài toán chính trị – xã hội phức tạp mà các nhà hoạch định chính sách phải cân nhắc.

Ông Brian Lee cũng thừa nhận các chính phủ không phải lúc nào cũng lựa chọn phương án tối ưu về mặt kinh tế, bởi họ còn phải tính đến phản ứng của người dân và những mục tiêu chính trị. Khi việc điều chỉnh giá đồng nghĩa với chi phí sinh hoạt tăng thêm, áp lực đối với các nhà hoạch định chính sách sẽ lớn hơn đáng kể.

Giá cả hàng hóa thiết yếu vốn là vấn đề nhạy cảm đối với cử tri. Ông Paracuelles cho rằng, việc một số quốc gia tiếp tục duy trì trợ cấp nhiên liệu một phần xuất phát từ những tính toán chính trị, trong đó có cuộc bầu cử sắp tới tại Malaysia và các cuộc biểu tình của sinh viên Indonesia hồi cuối tháng 10. Những cuộc biểu tình này liên quan đến nhiều vấn đề, bao gồm giá cả tăng cao và việc cắt giảm trợ cấp.

Một khi chính sách kiểm soát giá được duy trì trong thời gian dài, việc chấm dứt cũng trở nên khó khăn hơn do người dân và doanh nghiệp đã dần hình thành thói quen dựa vào sự hỗ trợ của nhà nước.

Ông Barnabas Gan nhận định, các hộ gia đình và doanh nghiệp có thể hình thành kỳ vọng rằng những khoản trợ cấp sẽ tiếp tục được duy trì. Trong khi đó, bà Selena Ling cho rằng, tâm lý xem trợ cấp như một quyền lợi mặc nhiên cũng khiến việc điều chỉnh chính sách trở nên phức tạp.

Theo bà Ling, vì những cân nhắc chính trị và xã hội trong nước, nhiều chính phủ vẫn muốn thể hiện vai trò chủ động trong việc bảo vệ người dân trước các cú sốc lạm phát, đặc biệt khi giá những mặt hàng thiết yếu như thực phẩm tăng mạnh.

Áp lực này càng lớn khi các cuộc biểu tình liên quan đến chi phí sinh hoạt và việc làm xuất hiện tại nhiều nơi trên thế giới. Đối với những chính phủ chuẩn bị bước vào các cuộc bầu cử, việc bảo đảm đời sống trước mắt của người dân thường trở thành ưu tiên khó có thể xem nhẹ.

Có thể thấy, thách thức đối với Đông Nam Á không chỉ là làm thế nào giữ giá thực phẩm và nhiên liệu trong khả năng chi trả của người dân, mà còn là xác định giới hạn hợp lý cho sự can thiệp của nhà nước. Trợ cấp có thể là tấm đệm cần thiết giúp nền kinh tế vượt qua những cú sốc trước mắt, nhưng nếu kéo dài quá mức, chính sách này có nguy cơ trở thành gánh nặng ngân sách, làm sai lệch tín hiệu thị trường và thu hẹp nguồn lực ứng phó với những biến động trong tương lai.

Screenshot 10

Thanh Tâm

Thanh Tâm là Biên tập viên, phóng viên với hơn 5 năm kinh nghiệm trong mảng tài chính tại Chợ Giá. Phạm vi đưa tin của cô tập trung vào thị trường tài chính Quốc tế. Cô luôn theo dõi biến động thị trường ngoại hối (Foreign Exchange Market), vàng & kim loại đá quý.