Đông Nam Á đối mặt thách thức khi chuyển dịch sang điện khí hóa

Phản hồi: 1

Chợ giá – Nhu cầu điện ngày càng tăng đang thúc đẩy quá trình điện khí hóa tại Đông Nam Á, nhưng sự chuyển dịch này chưa đồng nghĩa với việc khu vực giảm được mức độ phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Than đá, dầu mỏ và khí đốt vẫn giữ vai trò chủ đạo trong cơ cấu năng lượng của nhiều nền kinh tế, khiến bài toán vừa đáp ứng nhu cầu điện ngày càng lớn, vừa chuyển đổi sang các nguồn năng lượng sạch hơn trở thành thách thức không nhỏ đối với ASEAN.

COP31 thúc đẩy sáng kiến điện khí hóa toàn cầu, Việt Nam lưu ý điều kiện riêng

Tại Hội nghị khí hậu COP31 do Liên Hợp Quốc dẫn dắt ở Thổ Nhĩ Kỳ trong tuần này, các nhà lãnh đạo đang thúc đẩy một sáng kiến mới nhằm thay đổi cách các nền kinh tế sử dụng năng lượng, với trọng tâm là đẩy nhanh quá trình điện khí hóa. Theo chủ tịch COP31 đề xuất, Cam kết Điện khí hóa Toàn cầu 35-by-35, đặt mục tiêu nâng tỷ trọng điện trong tổng mức tiêu thụ năng lượng toàn cầu lên 35% vào năm 2035.

chuyen dich dien khi hoa
Đông Nam Á đối mặt nghịch lý điện khí hóa khi nhiên liệu hóa thạch vẫn chiếm ưu thế

Khác với những cam kết khí hậu chủ yếu tập trung vào mục tiêu giảm phát thải, sáng kiến lần này hướng đến những thay đổi cụ thể hơn trong hoạt động kinh tế, từ giao thông, công nghiệp đến các tòa nhà. Qua đó, điện khí hóa được kỳ vọng trở thành một trong những giải pháp quan trọng giúp các quốc gia giảm dần việc sử dụng trực tiếp nhiên liệu hóa thạch.

Theo báo cáo được Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) công bố trong tháng này, điện hiện chiếm khoảng 25% tổng mức tiêu thụ năng lượng tại Đông Nam Á, cao hơn mức trung bình toàn cầu là 23%.

Tuy nhiên, tỷ trọng điện gia tăng chưa đồng nghĩa với việc khu vực đang chuyển dịch nhanh khỏi nhiên liệu hóa thạch. Phần lớn mức tăng tiêu thụ điện đến từ nhu cầu sử dụng điều hòa không khí, thiết bị gia dụng và hoạt động công nghiệp ngày càng lớn, thay vì thay thế than đá, dầu mỏ và khí đốt bằng điện năng.

Điều này đặt Đông Nam Á trước một nghịch lý: khi điện ngày càng giữ vai trò lớn trong đời sống và sản xuất, nhưng sự phụ thuộc vào các nguồn năng lượng hóa thạch vẫn chưa được giải quyết tương xứng.

Theo ông Đỗ Nam Thắng – chuyên gia tại Trường Chính sách công Crawford thuộc Đại học Quốc gia Úc nhận định, việc mở rộng sử dụng điện không mặc nhiên giúp giảm phát thải nếu nguồn điện vẫn được sản xuất từ nhiên liệu hóa thạch.

Và theo cách tiếp cận này, điện khí hóa không đơn thuần là phát triển phương tiện giao thông chạy điện mà còn bao gồm việc thay thế nhiên liệu hóa thạch đang được sử dụng trực tiếp trong giao thông, các quy trình công nghiệp, hoạt động của các tòa nhà.

Những công nghệ như máy bơm nhiệt và xe điện có thể chuyển đổi năng lượng thành công năng hữu ích hiệu quả hơn so với động cơ đốt trong hoặc nồi hơi sử dụng khí đốt, vốn thất thoát phần lớn năng lượng dưới dạng nhiệt thải.

Theo ông Bruce Douglas – Giám đốc điều hành Global Renewables Alliance (GRA) cho rằng, điểm khác biệt của sáng kiến lần này nằm ở việc chuyển trọng tâm từ sản xuất năng lượng sạch sang thay đổi căn bản cách các nền kinh tế tiêu thụ năng lượng. Đây được xem là hướng tiếp cận nhằm đưa các mục tiêu khí hậu đến gần hơn với những thay đổi cụ thể trong hoạt động sản xuất và đời sống.

Nỗ lực thúc đẩy điện khí hóa cũng đang nhận được sự hưởng ứng từ nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế. Theo số liệu do ban chủ tịch COP31 cung cấp, tính đến ngày 18/11, có tới 75 quốc gia và 94 tổ chức ủng hộ cam kết điện khí hóa tự nguyện tại hội nghị.

Trong khu vực Đông Nam Á, Philippines, Singapore và Campuchia cũng tham gia liên minh Electrify Now của Ủy ban châu Âu. Sáng kiến này hướng tới hỗ trợ các quốc gia đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang sử dụng điện trong toàn bộ nền kinh tế.

Dù vậy, việc mở rộng sự ủng hộ đối với mục tiêu điện khí hóa vẫn vấp phải những bất đồng, đặc biệt liên quan đến việc đưa cam kết vào tuyên bố cuối cùng của hội nghị. Theo Reuters, một số quốc gia đang phát triển phản đối đề xuất này.

Bên cạnh đó, Việt Nam cũng bày tỏ quan điểm thận trọng trước khả năng xuất hiện các mục tiêu toàn cầu mới hoặc nghĩa vụ giảm phát thải theo từng lĩnh vực nếu chưa tính đến điều kiện và hoàn cảnh cụ thể của mỗi quốc gia. Dù đưa ra cảnh báo, Việt Nam chưa chính thức bác bỏ cam kết tự nguyện tại COP31.

Những khác biệt trên cho thấy điện khí hóa không chỉ là câu chuyện lựa chọn công nghệ hay thay đổi cơ cấu tiêu thụ năng lượng, mà còn liên quan đến cách thức phân chia trách nhiệm và gánh nặng giảm phát thải giữa các quốc gia. Trong khi các nước thúc đẩy mục tiêu chung nhằm đẩy nhanh chuyển dịch năng lượng, vấn đề đặt ra là làm thế nào để những cam kết này phù hợp với năng lực và điều kiện phát triển khác nhau của từng nền kinh tế.

Nhiên liệu hóa thạch vẫn chiếm ưu thế

Và một trong những thách thức lớn nhất đối với tham vọng điện khí hóa tại Đông Nam Á là sự phụ thuộc sâu rộng vào nhiên liệu hóa thạch, đặc biệt là than đá. Theo ông Rexor Amancio, người đứng đầu khu vực châu Á – Thái Bình Dương của Global Renewables Alliance (GRA), than đá hiện chiếm gần một nửa tổng sản lượng điện của khu vực. 

Bên cạnh đó, những hạn chế về hạ tầng lưới điện và chính sách năng lượng thiếu nhất quán giữa các quốc gia cũng có nguy cơ cản trở tốc độ chuyển đổi.

Ông Amancio đánh giá, quá trình điện khí hóa tại Đông Nam Á đã đạt được một số tiến triển đáng khích lệ, nhưng kết quả giữa các quốc gia không đồng đều và quy mô triển khai vẫn chưa đáp ứng yêu cầu.

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), nếu tiếp tục duy trì các chính sách hiện hành, tỷ lệ điện khí hóa của khu vực có thể đạt 32% vào năm 2035. Trong khi đó, ở kịch bản tham vọng hơn, tỷ lệ này có thể tăng lên 41%.

Để tiến gần tới mục tiêu đó, các quốc gia cần đẩy nhanh ứng dụng công nghệ sử dụng điện trong giao thông, công nghiệp và xây dựng. Song song với đó là yêu cầu đầu tư quy mô lớn vào năng lượng tái tạo, hệ thống lưới điện và cơ sở hạ tầng nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu thụ ngày càng tăng.

Đáng chú ý, sức ép chuyển đổi năng lượng không chỉ đến từ mục tiêu ứng phó biến đổi khí hậu mà còn gắn trực tiếp với vấn đề an ninh năng lượng và chi phí nhập khẩu nhiên liệu.

Theo bà Sue-Ern Tan (người đứng đầu Trung tâm Hợp tác Khu vực IEA tại Singapore) nhận định, chuyển đổi sang sử dụng điện đã trở thành yêu cầu kinh tế cấp thiết đối với các quốc gia Đông Nam Á. Đặc biệt, cuộc khủng hoảng năng lượng năm nay khiến nhiều chính phủ phải xem xét lại mức độ phụ thuộc vào các nguồn nhiên liệu nhập khẩu.

Trước cuộc khủng hoảng, khoảng 60% lượng dầu thô nhập khẩu của Đông Nam Á đến từ Trung Đông. IEA dự báo hóa đơn nhập khẩu năng lượng của khu vực có thể lên tới 160 tỷ USD trong năm 2026. Con số này tạo thêm sức ép buộc các chính phủ đánh giá lại chiến lược năng lượng, lựa chọn công nghệ và quan hệ đối tác quốc tế.

Theo bà Tan, trước tình hình này, các quốc gia ngày càng quan tâm đến khả năng tự sản xuất năng lượng trong nước, qua đó giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung từ bên ngoài.

Sức ép chuyển đổi càng rõ nét khi nhu cầu điện tại Đông Nam Á liên tục mở rộng. Theo số liệu được cung cấp, tiêu thụ điện của khu vực đã tăng hơn 60% kể từ năm 2015, nhờ quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và thu nhập người dân ngày càng cải thiện. Tốc độ tăng này nhanh hơn đáng kể so với mức tăng tiêu thụ năng lượng nói chung.

Dù vậy, tỷ trọng điện trong nhiều lĩnh vực kinh tế vẫn còn hạn chế, trong khi nhiên liệu hóa thạch tiếp tục giữ vai trò chủ đạo.

Và giao thông vận tải là một ví dụ. Được biết, trong nửa đầu năm 2026, xe điện chiếm khoảng 30% doanh số ô tô mới tại Đông Nam Á. Tuy nhiên, điện chỉ đáp ứng chưa đến 0,5% tổng nhu cầu năng lượng của ngành giao thông trong năm trước đó. Điều này cho thấy dù xe điện đang dần mở rộng thị phần trong doanh số xe mới, phần lớn phương tiện đang lưu thông vẫn phụ thuộc vào xăng và dầu.

Trong lĩnh vực công nghiệp, tỷ lệ điện khí hóa đạt khoảng 29%. Tuy nhiên, nhiều nhà máy vẫn sử dụng than đá và khí đốt để tạo nhiệt phục vụ sản xuất, dù các giải pháp thay thế bằng điện như nồi hơi điện và máy bơm nhiệt đã xuất hiện.

Bà Tan cho rằng, thách thức hiện nay không chỉ là phát triển công nghệ mà còn nằm ở khả năng triển khai chúng nhanh chóng trên diện rộng, từ các tòa nhà, nhà máy đến hệ thống giao thông vận tải.

Đáng chú ý, theo IEA, đầu tư vào quá trình chuyển đổi các nhà máy sang sử dụng điện hầu như không tăng trong suốt một thập kỷ qua. Điều này cho thấy khoảng cách đáng kể giữa mục tiêu điện khí hóa và tốc độ chuyển đổi thực tế trong hoạt động sản xuất.

Ông Đỗ Nam Thắng cũng nhận định, những rào cản của quá trình này không đơn thuần nằm ở vấn đề công nghệ mà còn liên quan đến quản trị và kinh tế chính trị. Đây là những yếu tố có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng triển khai các chính sách và huy động nguồn lực cho chuyển đổi năng lượng.

Bên cạnh tốc độ ứng dụng công nghệ, một vấn đề quan trọng khác là nguồn điện được sử dụng để phục vụ quá trình điện khí hóa. Việc chuyển từ nhiên liệu hóa thạch sử dụng trực tiếp sang điện có thể cải thiện hiệu suất năng lượng, giảm tiêu thụ nhiên liệu trong nhiều hoạt động. Dù vậy, hiệu quả giảm phát thải thực tế vẫn phụ thuộc đáng kể vào cơ cấu nguồn điện.

Chẳng hạn, xe điện sử dụng nguồn điện được sản xuất từ các nhà máy nhiệt điện than có thể giảm khí thải phát sinh trực tiếp tại phương tiện giao thông, nhưng lượng phát thải vẫn tồn tại ở khâu sản xuất điện.

Theo IEA, than đá hiện đóng góp gần một nửa tổng sản lượng điện của Đông Nam Á, trong khi khí đốt chiếm gần một phần tư. Chính vì vậy, nếu muốn đáp ứng toàn bộ nhu cầu điện bổ sung trong kịch bản điện khí hóa tham vọng, sản lượng điện từ năng lượng tái tạo của khu vực cần tăng hơn 3 lần vào năm 2035.

Bà Dinita Setyawati – Trưởng bộ phận tác động chiến lược châu Á tại tổ chức tư vấn năng lượng Ember cảnh báo, lợi ích khí hậu của điện khí hóa có thể bị suy giảm nếu nguồn cung năng lượng sạch không được mở rộng tương ứng.

Theo bà, điện khí hóa sạch là động lực quan trọng thúc đẩy chuyển đổi công nghiệp. Ngược lại, nếu nhu cầu điện tăng nhanh hơn tốc độ phát triển năng lượng tái tạo, các nền kinh tế Đông Nam Á có nguy cơ tiếp tục phụ thuộc vào hệ thống nhiên liệu hóa thạch trong nhiều thập kỷ tới.

Mỗi quốc gia có một bài toán điện khí hóa riêng

Việt Nam dẫn đầu tỷ trọng điện khí hóa Đông Nam Á, nhưng vẫn phụ thuộc than đá 

Quá trình điện khí hóa tại Đông Nam Á đang diễn ra với tốc độ khác nhau giữa các quốc gia, phản ánh sự khác biệt về cơ cấu kinh tế, nguồn năng lượng và điều kiện phát triển. Trong khi Việt Nam có tỷ trọng điện trong tổng mức tiêu thụ năng lượng gần 30%, cao nhất khu vực, tỷ lệ này tại Campuchia vẫn chưa đạt 20%.

Theo ông Đỗ Nam Thắng cho rằng, sự chênh lệch trên cho thấy Đông Nam Á không có một con đường chung để thúc đẩy điện khí hóa. Về mặt kỹ thuật, các quốc gia có thể đặt ra những mục tiêu tham vọng hơn, nhưng khả năng thực hiện phụ thuộc vào quy mô đầu tư, năng lực thể chế và hiệu quả triển khai chính sách.

Hiện, Việt Nam đang là một trong những thị trường xe điện phát triển mạnh tại Đông Nam Á. Năm 2025, có gần 180.000 xe điện được bán ra, chiếm khoảng 40% tổng doanh số ô tô mới. Đây là dấu hiệu cho thấy quá trình chuyển đổi sang phương tiện sử dụng điện đang diễn ra khá nhanh.

Tuy nhiên, một nghịch lý vẫn tồn tại khi than đá tiếp tục cung cấp gần một nửa sản lượng điện của Việt Nam. Điều này khiến lợi ích giảm phát thải từ việc gia tăng sử dụng xe điện và các thiết bị chạy bằng điện chưa được phát huy đầy đủ, bởi một phần đáng kể điện năng vẫn được sản xuất từ nhiên liệu hóa thạch.

Indonesia mắc kẹt giữa mục tiêu điện khí hóa và lợi thế than đá

Trong khi Việt Nam đang nổi lên với tốc độ phát triển xe điện, Indonesia lại phải giải quyết những ưu tiên năng lượng có phần đối lập.

Theo ông Fabby Tumiwa – Giám đốc điều hành Viện Cải cách Dịch vụ Thiết yếu (tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại Jakarta), Chính phủ Indonesia muốn giảm phụ thuộc vào dầu khí nhập khẩu thông qua mở rộng sử dụng điện. Dù vậy, các chính sách phát triển công nghiệp vẫn tiếp tục khuyến khích tiêu thụ than đá, đặc biệt trong lĩnh vực chế biến khoáng sản và luyện kim.

Nguồn than đá trong nước có giá rẻ, cùng với khí đốt được trợ cấp, khiến các nhà máy thiếu động lực kinh tế để chuyển sang sử dụng điện. Đây là một trong những rào cản lớn đối với nỗ lực thay thế nhiên liệu hóa thạch trong hoạt động sản xuất.

Và Indonesia đã đạt được những tiến bộ đáng kể trong việc mở rộng khả năng tiếp cận điện của các hộ gia đình. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch trên phạm vi toàn nền kinh tế vẫn chưa đạt kết quả tương xứng.

Được biết, vào năm 2025, than đá cung cấp khoảng 70% tổng sản lượng điện của Indonesia, trong khi mức tiêu thụ than trong công nghiệp tiếp tục tăng.

Theo ông Fabby Tumiwa, Indonesia hiện vẫn chưa xây dựng được chiến lược điện khí hóa quốc gia toàn diện với những mục tiêu cụ thể cho từng lĩnh vực, dù định hướng này đã được đề cập trong các kế hoạch năng lượng rộng hơn. Tình hình có thể thay đổi nếu Chính phủ Indonesia tham gia cam kết điện khí hóa tại COP31.

Ông cho rằng, các công nghệ cần thiết để thúc đẩy quá trình chuyển đổi đã sẵn có. Vấn đề cốt lõi hiện nay là điều chỉnh chính sách và quy định nhằm tạo điều kiện triển khai các giải pháp điện khí hóa trong từng lĩnh vực kinh tế.

Mỗi quốc gia lựa chọn một hướng đi riêng

Tại Thái Lan, chính phủ đang tập trung phát triển ngành sản xuất xe điện thông qua các khoản trợ cấp và ưu đãi thuế, đồng thời thúc đẩy thay thế nhiên liệu hóa thạch trong hoạt động của các nhà máy.

Singapore cũng mở rộng sử dụng xe điện và lên kế hoạch điện khí hóa thêm nhiều hoạt động tại cảng biển. Dù vậy, khả năng tiếp cận các nguồn năng lượng tái tạo hạn chế vẫn là một trở ngại đối với quốc gia này.

Trong khi đó, Philippines phải giải quyết bài toán chi phí điện cao và những hạn chế về cơ sở hạ tầng. Than đá hiện vẫn chiếm gần 60% tổng sản lượng điện của nước này, cho thấy mức độ phụ thuộc lớn vào nhiên liệu hóa thạch.

Sự khác biệt giữa Việt Nam, Indonesia, Thái Lan, Singapore, Philippines và Campuchia đã cho thấy điện khí hóa tại Đông Nam Á không thể được thúc đẩy bằng một mô hình áp dụng chung cho tất cả các nền kinh tế.

Lưới điện ASEAN được kỳ vọng tạo động lực mới

Bên cạnh nỗ lực chuyển đổi trong từng quốc gia, hợp tác năng lượng xuyên biên giới được xem là một trong những giải pháp quan trọng nhằm thúc đẩy quá trình chuyển dịch năng lượng trên toàn Đông Nam Á.

Bà Sue-Ern Tan cho rằng, hội nhập điện lực có ý nghĩa thiết yếu đối với khu vực. Trong đó, sáng kiến Lưới điện ASEAN đang nhận được sự quan tâm trở lại, với mục tiêu hiện thực hóa tầm nhìn được thảo luận trong nhiều năm thành các dự án kết nối điện cụ thể.

Lưới điện ASEAN hướng tới kết nối hệ thống điện giữa các quốc gia thành viên, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động mua bán điện xuyên biên giới, chia sẻ nguồn năng lượng tái tạo và giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Theo kế hoạch, đến năm 2026, 9 trong tổng số 18 kết nối điện xuyên biên giới đã được triển khai và đưa vào vận hành. Một chương trình thí điểm cũng cho phép Lào xuất khẩu điện sang Singapore thông qua hệ thống truyền tải của Thái Lan và Malaysia.

Được biết, vào ngày 15/11, các nước ASEAN đã ký thỏa thuận tăng cường nhằm hỗ trợ hoạt động thương mại điện năng trong khu vực, đánh dấu thêm một bước tiến trong nỗ lực thúc đẩy kết nối hệ thống điện giữa các quốc gia.

Dù vậy, việc mở rộng mạng lưới vẫn gặp nhiều trở ngại, đặc biệt là nhu cầu vốn đầu tư lớn và những khác biệt về quy định giữa các nước. Theo ước tính của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), các dự án kết nối điện xuyên biên giới nằm trong kế hoạch có thể cần tới 27 tỷ USD vào năm 2040.

Singapore dự kiến đảm nhiệm vai trò Chủ tịch ASEAN năm 2027, được kỳ vọng sẽ tạo thêm động lực cho hợp tác điện lực khu vực. Bà Tan nhấn mạnh triển vọng năng lượng của Đông Nam Á sẽ vững chắc hơn nếu các quốc gia tăng cường phối hợp và xem hợp tác là nguyên tắc xuyên suốt trong quá trình chuyển đổi.

Có thể thấy, thách thức của Đông Nam Á không chỉ nằm ở việc gia tăng tỷ lệ điện hóa trong nền kinh tế, mà còn ở khả năng bảo đảm nguồn điện ngày càng sạch hơn, đồng thời thay thế nhiên liệu hóa thạch trong các lĩnh vực sản xuất, giao thông và sinh hoạt.

Screenshot 10

Thanh Tâm

Thanh Tâm là Biên tập viên, phóng viên với hơn 5 năm kinh nghiệm trong mảng tài chính tại Chợ Giá. Phạm vi đưa tin của cô tập trung vào thị trường tài chính Quốc tế. Cô luôn theo dõi biến động thị trường ngoại hối (Foreign Exchange Market), vàng & kim loại đá quý.