Chợ giá – Sức ép chính trị và an ninh từ Washington đang gia tăng, nhưng các chính phủ Mỹ Latinh vẫn khó rời bỏ Trung Quốc khi Bắc Kinh đã có vị thế sâu rộng trong thương mại, năng lượng, hạ tầng, khoáng sản và công nghệ.
Trung Quốc ngày càng mở rộng ảnh hưởng kinh tế tại Mỹ Latinh
Từ một mô hình tàu điện ngầm màu đỏ đặt trong văn phòng ở trung tâm Bogotá, Colombia, có thể nhìn thấy phần nào bức tranh lớn hơn đang diễn ra tại Mỹ Latinh: cạnh tranh ảnh hưởng giữa Mỹ và Trung Quốc đang ngày càng vượt ra ngoài phạm vi ngoại giao, len sâu vào các thành phố, mạng lưới điện, cảng biển, mỏ khoáng sản, nhà máy và thị trường tiêu dùng.
Andrés Santamaría Garrido – người đứng đầu Asocapitales (hiệp hội đại diện cho các thành phố lớn của Colombia), là một trong những người có vị trí thuận lợi để quan sát sự thay đổi này. Theo ông, các doanh nghiệp Trung Quốc ngày càng xuất hiện nhiều hơn trong các dự án cấp địa phương, nhờ lợi thế về chi phí, khả năng triển khai và đặc biệt là sự linh hoạt khi tiếp cận chính quyền cấp tỉnh, thành phố cũng như cộng đồng doanh nghiệp địa phương.
Cách tiếp cận này giúp Trung Quốc xây dựng ảnh hưởng theo một phương thức khác với Washington. Santamaría cho rằng Trung Quốc có thể sẽ tiếp tục mở rộng hiện diện trong lĩnh vực công nghệ, bởi nước này đang có những lợi thế nhất định trong các lĩnh vực như xe tự lái, robot và máy bay không người lái.
Theo ông Santamaría nhận định: “Sẽ có một sự mở cửa về công nghệ đối với Trung Quốc, bởi vì họ đơn giản là tiên tiến hơn”.
Câu chuyện từ Bogotá đã cho thấy một nghịch lý ngày càng rõ nét, Donald Trump có thể đang củng cố ảnh hưởng chính trị của Mỹ tại Tây bán cầu, nhưng để chuyển lợi thế chính trị đó thành ưu thế kinh tế trước Trung Quốc lại là một bài toán khó hơn nhiều.
“Sân sau” của Mỹ không dễ rời xa Trung Quốc
Trong nhiệm kỳ thứ hai, Tổng thống Mỹ – Donald Trump đã thúc đẩy mạnh mẽ quan điểm Washington cần khôi phục vị thế thống trị tại Tây bán cầu, đồng thời hạn chế sự hiện diện của các cường quốc ngoài khu vực, đặc biệt là Trung Quốc. Cách tiếp cận này thường được gọi là “Học thuyết Donroe”, cách chơi chữ giữa họ Trump và “Monroe Doctrine” – Học thuyết Monroe.
Và với chiến lược của Washington, Trung Quốc không chỉ là một đối thủ thương mại mà còn được xem là thách thức đối với các tài sản chiến lược của Mỹ tại Tây bán cầu. Chính quyền Trump đặc biệt quan tâm đến cảng biển, mạng lưới điện, cơ sở hạ tầng viễn thông, khoáng sản quan trọng và những công nghệ có khả năng mang ý nghĩa chiến lược.
Tuy nhiên, Bắc Kinh không phải là một nhân tố mới xuất hiện tại Mỹ Latinh. Trong suốt hơn hai thập niên, Trung Quốc đã từng bước xây dựng quan hệ kinh tế với khu vực, từ thương mại hàng hóa, đầu tư, cho vay đến cơ sở hạ tầng và khai khoáng.
Theo phân tích của ODI Global, thương mại hàng hóa giữa Trung Quốc và Mỹ Latinh – Caribe đạt khoảng 510 tỷ USD vào năm 2024, gần gấp đôi mức của năm 2013. Trung Quốc hiện đang là đối tác thương mại lớn nhất của Nam Mỹ và lớn thứ hai của toàn khu vực Mỹ Latinh – Caribe.
Quy mô quan hệ này đặt Washington trước một câu hỏi không dễ trả lời: Mỹ có thể gây sức ép để các chính phủ Mỹ Latinh lựa chọn Washington về mặt chính trị, nhưng liệu có thể yêu cầu những nền kinh tế này từ bỏ một đối tác thương mại trị giá hơn 500 tỷ USD hay không?
Và thực tế cho thấy câu trả lời chưa phải là “có”.
Ecuador cũng là một trong những ví dụ rõ nhất. Tổng thống Daniel Noboa được xem là một trong những nhà lãnh đạo có quan hệ gần gũi với Washington, đặc biệt trong lĩnh vực an ninh. Ecuador đã tăng cường hợp tác với Mỹ để đối phó với tội phạm có tổ chức và tình trạng bạo lực trong nước.
Tuy nhiên, điều đó không ngăn Quito tiếp tục tìm kiếm hợp tác kinh tế với Bắc Kinh. Trong chuyến thăm Trung Quốc gần đây, ông Noboa gặp Chủ tịch Tập Cận Bình và tìm kiếm hợp tác trong các lĩnh vực năng lượng tái tạo, công nghệ và ứng phó với biến đổi khí hậu.
Hai bên cũng thảo luận về việc mở rộng sản xuất điện mặt trời và hỗ trợ Ecuador ứng phó với hiện tượng El Niño thông qua hệ thống khí tượng sử dụng trí tuệ nhân tạo của Trung Quốc.
Thông điệp từ Ecuador khá rõ ràng: hợp tác an ninh với Mỹ không nhất thiết đồng nghĩa với việc phải cắt đứt quan hệ kinh tế với Trung Quốc.
Đại sứ Mexico tại Trung Quốc Jesús Seade cũng đưa ra quan điểm tương tự khi cho rằng quan hệ kinh tế với Bắc Kinh nhìn chung chưa bị ảnh hưởng đáng kể bởi chiến lược của ông Trump.
Theo ông Seade nói: “Đối với chúng tôi, việc bảo vệ mối quan hệ với Hoa Kỳ là rất quan trọng. Nhưng chúng tôi không làm điều đó bằng cách gây chiến với Trung Quốc”.
Đây có thể chính là cách nhiều chính phủ Mỹ Latinh đang lựa chọn, đó là duy trì quan hệ gần gũi với Mỹ về an ninh, nhưng vẫn giữ Trung Quốc trong các tính toán kinh tế.
Trung Quốc mở rộng ảnh hưởng tại Nam Mỹ, cạnh tranh Mỹ – Trung ngày càng sâu
Lợi thế lớn nhất của Bắc Kinh không chỉ nằm ở số lượng các dự án đã ký, mà còn ở mức độ gắn kết ngày càng sâu của các khoản đầu tư với nền kinh tế địa phương. Trong suốt hai thập niên qua, doanh nghiệp Trung Quốc đã tham gia xây dựng và vận hành cảng biển, đường sá, nhà máy điện, mạng lưới truyền tải, cơ sở hạ tầng viễn thông và các dự án khai khoáng trên khắp khu vực.
Tại Brazil, Peru, Chile và nhiều nền kinh tế Nam Mỹ khác, Trung Quốc không còn đơn thuần là một nhà cung cấp hàng hóa mà ngày càng trở thành một phần trong chuỗi cung ứng và hạ tầng kinh tế. Hiện, Trung Quốc đang là đối tác thương mại lớn nhất của Brazil, Chile và Peru. Theo số liệu do Bộ Ngoại giao Trung Quốc công bố, Bắc Kinh cũng đã ký các thỏa thuận hợp tác trong khuôn khổ Sáng kiến Vành đai và Con đường với 22 quốc gia Mỹ Latinh – Caribe.
Đáng chú ý, cách tiếp cận của Trung Quốc cũng đang thay đổi. Nếu trong giai đoạn đầu, Bắc Kinh tập trung nhiều vào các dự án hạ tầng quy mô lớn, thì hiện nay nước này ngày càng hướng sự quan tâm tới những lĩnh vực có giá trị gia tăng cao hơn như xe điện, pin, năng lượng sạch, trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, thiết bị công nghiệp và công nghệ số.
Sự dịch chuyển này khiến cuộc cạnh tranh với Mỹ trở nên phức tạp hơn, khi ảnh hưởng kinh tế không chỉ được tạo dựng thông qua thương mại hay hạ tầng mà còn gắn với những ngành công nghệ và chuỗi cung ứng mới.
Một ví dụ đáng chú ý là lĩnh vực khoáng sản chiến lược. Tại Brazil, mỏ thiếc Pitinga ở vùng Amazon là một tài sản có vị trí đặc biệt. Tháng 11/2024, tập đoàn nhà nước Trung Quốc CNMC mua Mineração Taboca với giá khoảng 340 triệu USD, qua đó tiếp cận một trong những tài sản khai khoáng quan trọng của khu vực. Vào đầu năm nay, công ty này cũng công bố kế hoạch đầu tư khoảng 100 triệu USD để hiện đại hóa hoạt động và mở rộng sản lượng.
Những tài sản như vậy không phải lúc nào cũng hấp dẫn nhà đầu tư tư nhân nếu xét theo tiêu chí lợi nhuận ngắn hạn. Một mỏ nằm ở vị trí xa xôi, đòi hỏi vốn lớn, nghĩa vụ môi trường đáng kể nhưng lợi nhuận hạn chế có thể bị xem là khoản đầu tư nhiều rủi ro.
Tuy nhiên, với một tập đoàn Trung Quốc, giá trị của tài sản có thể được nhìn nhận từ góc độ dài hạn và khả năng tiếp cận các nguồn khoáng sản chiến lược. Đây cũng là một phần của cuộc cạnh tranh đang thay đổi: vấn đề không chỉ còn là ai kiểm soát dầu mỏ hay cảng biển, mà còn là ai nắm được những nguyên liệu cần thiết cho pin, xe điện, điện tử và các ngành công nghệ cao.
Tại Peru, cảng nước sâu Chancay chính là một biểu tượng khác cho sự hiện diện ngày càng sâu của Trung Quốc tại Nam Mỹ. Và dự án trị giá khoảng 1,3 tỷ USD do tập đoàn COSCO của Trung Quốc phát triển đã biến Chancay thành một trong những dự án hạ tầng gây chú ý nhất tại khu vực.
Theo hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ (CFR) đánh giá, Trung Quốc đã trở thành đối tác thương mại hàng đầu của Nam Mỹ và là một nguồn vốn quan trọng cho các lĩnh vực năng lượng, hạ tầng và khai khoáng của khu vực.
Đối với Bắc Kinh, những dự án như Chancay không chỉ mang ý nghĩa thương mại. Các công trình này còn giúp củng cố mạng lưới logistics kết nối Trung Quốc với những nhà xuất khẩu khoáng sản, nông sản và nguyên liệu của Nam Mỹ.
Trong khi đó, đối với Washington, sự hiện diện ngày càng lớn của Trung Quốc lại đặt ra vấn đề về an ninh kinh tế. Chính vì vậy, cảng biển, mạng lưới điện và khoáng sản đang ngày càng trở thành những điểm giao nhau giữa chính sách thương mại và chính sách an ninh quốc gia trong cạnh tranh Mỹ – Trung.
Trung Quốc đưa công nghệ và năng lượng vào cuộc sống
Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất trong cách Trung Quốc mở rộng ảnh hưởng tại Mỹ Latinh chính là sự dịch chuyển từ những dự án hạ tầng hữu hình sang các hệ thống mà người dân và doanh nghiệp sử dụng mỗi ngày.
Các công ty Trung Quốc đã có vị thế đáng kể trong mạng lưới điện của một số quốc gia Nam Mỹ, đồng thời mở rộng sang các lĩnh vực công nghệ, viễn thông, dữ liệu và năng lượng tái tạo.
Xu hướng này càng trở nên quan trọng khi Mỹ Latinh bước vào quá trình điện khí hóa giao thông và công nghiệp. Xe điện cần pin, trong khi pin cần lithium, nickel, cobalt và nhiều loại khoáng sản khác. Các nhà máy và trung tâm dữ liệu lại đòi hỏi lượng điện rất lớn. Trong khi đó, trí tuệ nhân tạo cần đến trung tâm dữ liệu, chip, mạng viễn thông và nguồn năng lượng ổn định.
Do đó, cuộc cạnh tranh Mỹ – Trung tại Mỹ Latinh đang dần chuyển từ những dự án đơn lẻ sang một hệ sinh thái rộng hơn, bao gồm công nghệ, năng lượng, dữ liệu và các nguồn nguyên liệu phục vụ quá trình điện khí hóa.
Nếu cảng biển và mỏ khoáng sản là phần “cứng” trong ảnh hưởng kinh tế của Trung Quốc, thì hàng tiêu dùng lại là phần “mềm” và dễ nhận thấy hơn trong đời sống hàng ngày.
Tại Brazil, BYD đã mở rộng mạnh mẽ trên thị trường xe điện và xe hybrid. Các nền tảng và thương hiệu Trung Quốc cũng ngày càng xuất hiện trong thương mại điện tử, gọi xe, giao đồ ăn và điện thoại thông minh.
Sự thay đổi này cho thấy ảnh hưởng kinh tế không còn chỉ đến từ các tập đoàn nhà nước hay những dự án trị giá hàng tỷ USD. Nó có thể hiện diện ngay trong một chiếc ô tô, một ứng dụng mua hàng, một chiếc điện thoại hay một dịch vụ giao đồ ăn mà người tiêu dùng sử dụng mỗi ngày.
Đây cũng là lĩnh vực mà Mỹ khó có thể cạnh tranh chỉ bằng những tuyên bố địa chính trị, bởi ảnh hưởng được hình thành trực tiếp từ sự hiện diện của sản phẩm, công nghệ và dịch vụ trong đời sống kinh tế – xã hội của khu vực.
Brazil và Mexico không muốn bị buộc phải lựa chọn
Sự dịch chuyển trong quan hệ kinh tế giữa Trung Quốc và Mỹ Latinh cũng tạo ra một nghịch lý đối với chính sách của Washington. Nếu Mỹ gây sức ép quá mạnh nhằm buộc các nước trong khu vực hạn chế quan hệ với Trung Quốc, những quốc gia có lợi ích thương mại sâu sắc với Bắc Kinh có thể phản ứng theo hướng bảo vệ quyền tự chủ chiến lược.
Và Brazil là một ví dụ quan trọng. Là nền kinh tế lớn nhất Mỹ Latinh, nước này có quan hệ thương mại sâu rộng với Trung Quốc, đặc biệt trong xuất khẩu đậu tương, quặng sắt, dầu mỏ và các mặt hàng nông sản.
Trong khi đó, Mexico lại giữ một vị trí đặc biệt khi vừa phụ thuộc sâu vào thị trường Mỹ, vừa phải đối mặt với sức ép cạnh tranh ngày càng lớn từ hàng hóa Trung Quốc.
Mexico cũng đã áp dụng mức thuế lên tới 50% đối với hơn 1.400 sản phẩm nhập khẩu từ các quốc gia không có hiệp định thương mại tự do với nước này, trong đó Trung Quốc là một đối tượng đáng chú ý.
Tuy nhiên, động lực phía sau chính sách của Mexico không hoàn toàn đến từ Washington. Các nhà sản xuất trong nước lo ngại hàng hóa Trung Quốc giá rẻ có thể làm suy yếu năng lực sản xuất và đẩy nhanh quá trình phi công nghiệp hóa.
Điều này cho thấy một thực tế quan trọng trong cuộc cạnh tranh Mỹ – Trung tại Mỹ Latinh, khi không phải mọi động thái hạn chế Trung Quốc trong khu vực đều xuất phát từ sức ép của Mỹ. Nhiều chính phủ còn có những lợi ích riêng, trong đó có nhu cầu bảo vệ ngành sản xuất nội địa trước sức ép cạnh tranh từ hàng hóa Trung Quốc.
Trung Quốc cũng đang điều chỉnh chiến thuật
Theo Margaret Myers – cố vấn cấp cao của Chương trình Châu Á và Mỹ Latinh thuộc Inter-American Dialogue, ảnh hưởng của Trung Quốc trong khu vực bắt nguồn từ nhiều yếu tố, đặc biệt là thương mại.
Và đây cũng là điểm khó nhất đối với Washington.
Mỹ có lợi thế vượt trội về tài chính, công nghệ, quốc phòng và thị trường tiêu dùng. Nhưng nếu muốn thuyết phục các nước Mỹ Latinh giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, Washington cần đưa ra những lựa chọn kinh tế đủ hấp dẫn.
Một chính sách chỉ tập trung vào cảnh báo an ninh về Trung Quốc sẽ khó thay thế được một cảng biển đang hoạt động, một khoản đầu tư nhà máy, một mạng lưới điện hoặc một thị trường xuất khẩu.
Trong khi đó, thương mại Trung Quốc – Mỹ Latinh tiếp tục tăng. Năm 2024, kim ngạch hai chiều đạt khoảng 510-518 tỷ USD tùy nguồn thống kê và phương pháp tính. Bộ Thương mại Trung Quốc cho biết đầu tư trực tiếp của nước này vào Mỹ Latinh đạt khoảng 14,71 tỷ USD trong năm 2024.
Con số này cho thấy ảnh hưởng kinh tế của Bắc Kinh không phải là hiện tượng có thể đảo ngược chỉ bằng một nhiệm kỳ tổng thống.
Cuộc chơi không còn là “Mỹ hay Trung Quốc”
Có lẽ sai lầm lớn nhất khi nhìn vào Mỹ Latinh là cho rằng các nước trong khu vực buộc phải lựa chọn giữa Mỹ và Trung Quốc. Thực tế phức tạp hơn nhiều.
Một chính phủ có thể cần Mỹ về quốc phòng và an ninh, nhưng vẫn cần Trung Quốc để bán đậu tương. Một quốc gia có thể muốn tiếp cận vốn và công nghệ Mỹ, đồng thời tiếp tục sử dụng thiết bị Trung Quốc trong ngành năng lượng. Một nước khác có thể hợp tác với Washington trong cuộc chiến chống tội phạm xuyên quốc gia, nhưng vẫn ký các hợp đồng đầu tư với doanh nghiệp Bắc Kinh.
Đây không hẳn là sự thiếu nhất quán. Đối với nhiều chính phủ Mỹ Latinh, đó là chiến lược cân bằng quyền lực nhằm tối đa hóa lợi ích quốc gia.
Theo một quan chức ngoại giao Peru từng cảnh báo rằng, nếu các nước trong khu vực bị buộc phải hoàn toàn đứng về một trong hai siêu cường, họ có thể phải chịu những tổn thất kinh tế rất lớn. Thông điệp này phản ánh tâm lý đang phổ biến tại khu vực, khi Mỹ Latinh muốn hợp tác với Mỹ, nhưng không muốn biến mối quan hệ đó thành lý do để từ bỏ Trung Quốc.
Chính vì thế, cuộc cạnh tranh giữa Washington và Bắc Kinh tại Mỹ Latinh vẫn chưa có người chiến thắng rõ ràng.
Trump đã tạo ra những chuyển động chính trị đáng kể và đưa Tây bán cầu trở lại vị trí trung tâm trong chiến lược của Mỹ. Washington cũng sở hữu những lợi thế mà Trung Quốc khó thay thế, đặc biệt về địa lý, thị trường, an ninh và các chuỗi cung ứng gắn với Bắc Mỹ.
Nhưng Trung Quốc có một lợi thế khác, đó chính là thời gian.
Được biết, Bắc Kinh đã dành hơn 20 năm xây dựng quan hệ kinh tế với Mỹ Latinh. Trung Quốc hiện cũng là đối tác thương mại lớn nhất của Nam Mỹ và đã trở thành một phần trong những hệ thống mà các nền kinh tế khu vực không dễ dàng tháo bỏ.
Trong khi đó, Washington phải chứng minh rằng họ có thể đưa ra một mô hình hợp tác kinh tế đủ hấp dẫn để thay thế những gì Bắc Kinh đang cung cấp.
Đó cũng là lý do chuyến thăm Trung Quốc của Tổng thống Ecuador – Daniel Noboa, dù Quito đang tăng cường hợp tác an ninh với Washington, có ý nghĩa lớn hơn một chuyến công du song phương thông thường.
Động thái này đã cho thấy các chính phủ Mỹ Latinh đang gửi đi một thông điệp khá rõ: họ có thể đứng gần Mỹ, nhưng không nhất thiết phải quay lưng với Trung Quốc.
