Chợ giá – Thặng dư thương mại hơn 1.000 tỷ USD mỗi năm của Trung Quốc – mức kỷ lục chưa từng có trong lịch sử kinh tế toàn cầu, đang tạo ra những tác động sâu rộng đối với các nền kinh tế Châu Á. Trong khi đó, thế hệ gen Z – lực lượng lao động trẻ vốn đã chịu nhiều áp lực về thu nhập và cơ hội việc làm, lại đang nổi lên là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.
“Cú sốc kép” đối với các nền kinh tế Châu Á
Suốt nhiều thập kỷ qua, Châu Á được xem là khu vực hưởng lợi rõ nét nhất từ tiến trình toàn cầu hóa, khi các nền kinh tế theo đuổi mô hình xuất khẩu đã tận dụng thương mại quốc tế để gia tăng thu nhập và đưa hàng trăm triệu người gia nhập tầng lớp trung lưu.
Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng này hiện đang đối mặt với hai cú sốc diễn ra đồng thời, gồm làn sóng hàng hóa giá rẻ ồ ạt từ Trung Quốc và cuộc chiến thương mại kéo dài dưới thời Tổng thống Mỹ – Donald Trump.
Trong khi nhu cầu nội địa suy yếu và thị trường bất động sản trì trệ, Trung Quốc đã đẩy mạnh đầu tư vào sản xuất để duy trì tăng trưởng. Kết quả là thặng dư thương mại của nước này đã vượt mốc 1.000 tỷ USD mỗi năm, bất chấp xuất khẩu sang Mỹ sụt giảm mạnh. Được biết, lượng hàng hóa dư thừa đó nhanh chóng tràn sang các thị trường lân cận, tạo ra sức ép cạnh tranh khổng lồ đối với doanh nghiệp bản địa.
Việc làm sản xuất biến mất, khiến tương lai của người trẻ bị thu hẹp
Những tác động tiêu cực tập trung rõ nhất ở các ngành công nghiệp thâm dụng lao động – vốn là “bệ phóng” giúp thế hệ trước vươn lên tầng lớp trung lưu.
Tại Indonesia, khoảng 60 nhà máy dệt may đã đóng cửa kể từ năm 2022, khiến gần 250.000 lao động mất việc. Theo hiệp hội các nhà sản xuất sợi Indonesia cảnh báo, thêm 500.000 việc làm có nguy cơ biến mất vào năm 2025, tương đương một phần tư lực lượng lao động toàn ngành chỉ trong vài năm.
Tình trạng tương tự cũng diễn ra tại Thái Lan – nơi khoảng 2.000 nhà máy đóng cửa trong năm ngoái, với nguyên nhân chủ yếu được cho là không thể cạnh tranh với hàng nhập khẩu giá rẻ từ Trung Quốc. Đây đều là những công việc cấp thấp, vốn phù hợp với lao động trẻ, nay đang dần biến mất.
Đối với thế hệ Z, điều này đồng nghĩa với việc con đường truyền thống để tích lũy thu nhập và kinh nghiệm ngày càng hẹp lại, trong khi các vị trí văn phòng, dịch vụ chất lượng cao lại trở nên khan hiếm và cạnh tranh gay gắt, ngay cả với người có bằng đại học.
“Cú sốc Trung Quốc 2.0” và sự lan rộng sang các ngành công nghệ cao
Tuy nhiên, vấn đề không chỉ dừng ở hàng hóa giá rẻ. Theo Ủy ban Đánh giá Kinh tế và An ninh Mỹ – Trung cảnh báo rằng, tình trạng dư thừa năng lực sản xuất của Trung Quốc đang lan sang các ngành công nghiệp tiên tiến, từ xe điện, pin, dược phẩm cho đến robot.
Các nhà kinh tế David Autor và Gordon Hanson gọi hiện tượng này là “Cú sốc Trung Quốc 2.0”, với mức độ tác động có thể còn nghiêm trọng hơn giai đoạn 1999 – 2007 (thời kỳ đã khiến Mỹ mất gần 1/4 số việc làm trong ngành sản xuất). Nếu kịch bản này lặp lại ở Châu Á, thế hệ lao động trẻ sẽ đối mặt với sự dịch chuyển việc làm quy mô lớn và kéo dài.
Hệ quả chính trị ngày càng rõ nét
Áp lực kinh tế đang nhanh chóng chuyển hóa thành bất ổn xã hội và chính trị. Tại nhiều quốc gia Châu Á, cử tri trẻ tuổi ngày càng tỏ ra hoài nghi và bất mãn với giới tinh hoa cầm quyền.
Vào mùa hè vừa qua, các cuộc biểu tình của giới trẻ đã nổ ra tại Indonesia, Timor-Leste và Philippines, nhằm phản đối tham nhũng, chủ nghĩa gia đình trị và tình trạng thiếu việc làm. Tại Nepal, làn sóng phẫn nộ của người trẻ cũng đã buộc chính phủ phải từ chức vào đầu tháng 9.
Mặc dù Trung Quốc nhận thức được nguy cơ gây bất ổn cho các nước láng giềng và không mong muốn điều đó, nhưng thực tế là mô hình tăng trưởng dựa vào xuất khẩu hiện nay đang “xuất khẩu áp lực” sang các thị trường lao động Châu Á.
Lối thoát nào cho thế hệ gen Z?
Dù vậy, bức tranh vẫn xuất hiện những điểm sáng, khi xuất khẩu từ Đông Nam Á sang Mỹ trong tháng 9 đã tăng khoảng 23% so với cùng kỳ – với Việt Nam và Thái Lan là hai quốc gia dẫn đầu.
Đà tăng này được thúc đẩy bởi xu hướng doanh nghiệp đa dạng hóa chuỗi cung ứng, dịch chuyển đơn hàng ra khỏi Trung Quốc. Tuy nhiên, giới quan sát cho rằng mức tăng trưởng nói trên chưa chắc đã đủ để tạo ra việc làm ổn định và bền vững cho lực lượng lao động trẻ trong khu vực.
Theo các chuyên gia cho rằng, việc đơn phương hạn chế nhập khẩu hàng Trung Quốc khó mang lại hiệu quả lâu dài, bởi các chuỗi cung ứng khu vực đã gắn kết chặt chẽ. Giải pháp khả thi hơn là:
- Hỗ trợ doanh nghiệp trong nước tìm kiếm thị trường mới và nâng cao năng suất
- Phối hợp các biện pháp phòng vệ thương mại ở cấp khu vực
- Đầu tư mạnh vào đào tạo lại kỹ năng và hỗ trợ thu nhập cho người lao động trẻ
Có thể thấy, nếu không có những chính sách đủ mạnh để bảo đảm thế hệ Z được hưởng lợi từ thương mại và tăng trưởng, thì sự thất vọng kinh tế hoàn toàn có thể leo thang thành bất ổn chính trị.
