Chợ giá – Trong khi giá năng lượng toàn cầu leo thang và áp lực lạm phát gia tăng, nhiều quốc gia Đông Nam Á đã triển khai hoặc cân nhắc mở rộng hình thức làm việc tại nhà (WFH) như một giải pháp tiết kiệm chi phí. Tuy nhiên, theo các chuyên gia cảnh báo, hiệu quả thực tế của chính sách này phức tạp hơn nhiều so với kỳ vọng ban đầu.
Chính phủ đẩy mạnh làm việc từ xa để giảm áp lực năng lượng
Trước áp lực gia tăng từ thị trường năng lượng, hàng loạt quốc gia trong khu vực đã nhanh chóng triển khai các biện pháp nhằm giảm tải tiêu thụ nhiên liệu, trong đó trọng tâm là hạn chế nhu cầu đi lại.
Tại Indonesia, chính sách cho phép công chức làm việc tại nhà vào ngày thứ sáu, có hiệu lực từ đầu tháng 4, được ước tính giúp tiết kiệm khoảng 6,2 nghìn tỷ rupiah tiền trợ cấp nhiên liệu, đồng thời góp phần giảm đáng kể tổng mức tiêu thụ năng lượng.
Cùng với đó, Philippines cũng áp dụng chế độ làm việc 4 ngày/tuần trong khu vực công, trong khi Thái Lan yêu cầu các nhân viên không thiết yếu làm việc tại nhà sau khi giá dầu vượt ngưỡng 100 USD/thùng. Malaysia cũng nhanh chóng tham gia, triển khai các biện pháp tương tự nhằm giảm chi phí năng lượng quốc gia.
Những động thái này được kỳ vọng sẽ cắt giảm đáng kể lượng xăng tiêu thụ do nhu cầu đi lại suy giảm – yếu tố vốn chiếm tỷ trọng lớn trong tổng tiêu thụ năng lượng tại nhiều nền kinh tế ASEAN.
“Hiệu ứng ngược” – Tiền xăng giảm nhưng tiền điện tăng
Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, những lợi ích từ việc tiết kiệm nhiên liệu chưa chắc đã chuyển hóa hoàn toàn thành tiết kiệm năng lượng ròng. Khi người lao động ở nhà nhiều hơn, tiêu thụ điện sinh hoạt có xu hướng gia tăng, đặc biệt tại các quốc gia có khí hậu nóng ẩm, nơi điều hòa không khí gần như phải hoạt động liên tục trong ngày.
Theo các chuyên gia cho rằng, hệ thống điều hòa tại hộ gia đình thường kém hiệu quả hơn so với hệ thống trung tâm ở các tòa nhà văn phòng, khiến tổng mức tiêu thụ điện có thể tăng đáng kể và phần nào “xói mòn” lượng tiết kiệm từ xăng dầu.
Không chỉ vậy, nhu cầu điện gia tăng vào ban ngày cũng tạo thêm áp lực lên hệ thống lưới điện, buộc các quốc gia phải duy trì mức sản lượng phát điện cao hơn.
Khác biệt giữa các quốc gia
Hiệu quả của chính sách làm việc từ xa được đánh giá phụ thuộc lớn vào cấu trúc giao thông cũng như thói quen di chuyển tại từng quốc gia. Tại Malaysia (nơi khoảng 77% người lao động sử dụng phương tiện cá nhân) việc cắt giảm nhu cầu đi lại có thể mang lại lợi ích rõ rệt trong ngắn hạn.
Ngược lại, tại Singapore (nơi hệ thống giao thông công cộng phát triển và chiếm phần lớn các chuyến đi trong giờ cao điểm) thì mức tiết kiệm từ việc giảm di chuyển có thể không đáng kể.
Bên cạnh đó, tiêu thụ điện sinh hoạt vốn đã ở mức cao tại quốc đảo này cũng khiến lợi ích từ làm việc từ xa bị hạn chế. Thay vì áp dụng các quy định bắt buộc, Singapore hiện ưu tiên những biện pháp tiết kiệm năng lượng như điều chỉnh nhiệt độ điều hòa và cắt giảm sử dụng các thiết bị không cần thiết.
Tác động hạn chế đến chuỗi cung ứng và logistics
Một yếu tố đáng chú ý khác chính là tiêu thụ dầu diesel (nguồn năng lượng chủ yếu phục vụ vận tải và logistics) gần như không chịu tác động từ xu hướng làm việc từ xa.
Các hoạt động vận chuyển hàng hóa, sản xuất và vận hành chuỗi cung ứng vẫn phải duy trì, đặc biệt trong khi nhu cầu tiêu dùng chưa suy giảm, khiến tổng nhu cầu năng lượng của nền kinh tế không thay đổi đáng kể.
Thực tế này cũng cho thấy, làm việc từ xa chủ yếu ảnh hưởng đến tiêu dùng cá nhân, đặc biệt là xăng cho phương tiện đi lại, trong khi nhu cầu năng lượng trong lĩnh vực công nghiệp và vận tải (vốn chiếm tỷ trọng lớn) vẫn duy trì ở mức cao.
Doanh nghiệp thận trọng, ưu tiên mô hình kết hợp
Đối với khu vực tư nhân, việc triển khai làm việc từ xa trên diện rộng vẫn đối mặt với không ít rào cản. Các doanh nghiệp buộc phải cân nhắc giữa mục tiêu tiết kiệm chi phí năng lượng và những yếu tố then chốt như năng suất lao động, mức độ gắn kết của nhân viên cũng như đặc thù từng ngành nghề.
Trong khi các lĩnh vực dựa trên tri thức có khả năng thích ứng tốt hơn, thì những ngành như sản xuất hay dịch vụ trực tiếp gần như không thể chuyển đổi hoàn toàn sang hình thức này.
Trước thực tế đó, nhiều chuyên gia khuyến nghị mô hình làm việc kết hợp (hybrid) như một giải pháp dung hòa, vừa tối ưu chi phí, vừa duy trì hiệu quả vận hành. Các khảo sát gần đây cũng cho thấy mô hình này, trong một số trường hợp, không chỉ giúp tiết kiệm chi phí mà còn có thể cải thiện năng suất lao động.
Làm việc tại nhà chỉ là giải pháp tạm thời trước áp lực an ninh năng lượng
Theo các chuyên gia nhận định, làm việc tại nhà có thể là giải pháp tạm thời hữu hiệu trong bối cảnh khủng hoảng năng lượng, đặc biệt đối với các quốc gia nhập khẩu dầu lớn như Việt Nam, Indonesia hay Campuchia. Tuy nhiên, về dài hạn, đây không phải là “lời giải toàn diện” cho bài toán an ninh năng lượng.
Để ứng phó bền vững, các quốc gia trong khu vực vẫn cần đẩy mạnh đa dạng hóa nguồn cung, tăng cường đầu tư vào năng lượng tái tạo và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng.
Trong khi tình hình bất ổn địa chính trị còn kéo dài, việc cân bằng giữa mục tiêu tiết kiệm chi phí, duy trì tăng trưởng và đảm bảo ổn định xã hội sẽ tiếp tục là thách thức lớn đối với các nền kinh tế Đông Nam Á.
