Châu Á đề xuất cách tháo gỡ bế tắc tại eo biển Hormuz 

Phản hồi: 1

CHỢ GIÁ – Các quốc gia nhập khẩu năng lượng tại châu Á đang được kỳ vọng có thể góp phần phá vỡ thế bế tắc tại eo biển Hormuz (tuyến vận tải dầu mỏ chiến lược bị gián đoạn bởi xung đột Mỹ – Iran). Một đề xuất mới đang hướng tới việc khôi phục hoạt động mua dầu từ Tehran thông qua cơ chế thanh toán có kiểm soát, đổi lại Iran phải bảo đảm quyền tự do lưu thông của mọi tàu thuyền qua eo biển. Giải pháp này đặt các nước tiêu thụ năng lượng lớn tại châu Á trước vai trò đáng chú ý trong nỗ lực khơi thông tuyến hàng hải quan trọng của thế giới.

Iran cảnh báo tương lai bất định của tuyến vận tải dầu mỏ Hormuz

Căng thẳng quanh eo biển Hormuz tiếp tục chưa có dấu hiệu hạ nhiệt khi Iran tuyên bố tuyến hàng hải chiến lược này sẽ không bao giờ trở lại trạng thái trước chiến tranh. Được biết, vào ngày 11/11, ông Mohammad Bagher Ghalibaf – trưởng đoàn đàm phán của Iran, cho biết Tehran đã đạt thỏa thuận với Oman về quản lý eo biển, đồng thời khẳng định Washington vẫn chưa đưa ra phản hồi đối với 7 điều kiện do Iran đề xuất.

Tuyên bố trên được đưa ra chỉ 2 ngày sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố cuộc chiến với Iran “về mặt quân sự đã kết thúc”. Dù vậy, Washington vẫn duy trì lệnh phong tỏa hải quân tại eo biển Hormuz, cho thấy những bất đồng giữa hai bên chưa được giải quyết.

Hiện, Mỹ và Iran đang rơi vào thế giằng co, khi mỗi bên đều chờ đối phương có động thái trước, trong khi niềm tin vào các cam kết của bên còn lại ngày càng thiếu chắc chắn. Tình trạng này khiến triển vọng khôi phục hoạt động vận tải qua một trong những tuyến hàng hải quan trọng của thế giới vẫn còn nhiều bất định.

Trong khi Washington và Tehran chưa tìm được tiếng nói chung, các quốc gia nhập khẩu dầu mỏ tại châu Á đang phải gánh chịu phần lớn tác động từ tình trạng gián đoạn vận tải. Đây cũng là những nền kinh tế có lợi ích trực tiếp trong việc thúc đẩy một giải pháp nhằm tháo gỡ bế tắc.

Vấn đề này có thể trở thành một nội dung đáng chú ý tại hội nghị thượng đỉnh APEC, dự kiến diễn ra ở Thâm Quyến (Trung Quốc) trong hai ngày 18-19/11, khi lãnh đạo các nền kinh tế trong khu vực sẽ có dịp gặp gỡ và trao đổi.

screenshot 11 1

Châu Á chịu tác động lớn từ việc đóng cửa Hormuz

Và mức độ phụ thuộc của châu Á vào eo biển Hormuz được thể hiện rõ qua quy mô dòng chảy năng lượng qua tuyến hàng hải này. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), trong năm 2025, gần 15 triệu thùng dầu thô mỗi ngày được vận chuyển qua eo biển Hormuz. Trong đó, riêng Trung Quốc và Ấn Độ tiếp nhận khoảng 44% tổng lượng dầu này.

Sự phụ thuộc còn thể hiện ở nguồn cung dầu mỏ từ Trung Đông. Theo Bộ Thương mại Nhật Bản, khu vực này cung cấp tới 94% lượng dầu thô nhập khẩu của Nhật Bản trong năm ngoái, trong đó 93% được vận chuyển qua eo biển Hormuz. Bangladesh, Ấn Độ và Pakistan cũng nhập khẩu gần 2/3 lượng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) thông qua tuyến hàng hải chiến lược này.

Tình trạng gián đoạn vận tải kéo dài vì thế tiếp tục gây sức ép lên thị trường năng lượng, khiến giá dầu biến động mạnh. Được biết, vào ngày 5/11, giá dầu Brent đã tăng 3,67 USD, lên 98,29 USD/thùng, sau khi xuất hiện thêm các vụ tấn công nhằm vào tàu chở dầu.

Trong khi đó, vấn đề cốt lõi không hẳn nằm ở việc Mỹ và Iran thiếu phương án đàm phán, mà là chưa có một cơ chế đủ tin cậy để bảo đảm các bên thực hiện đúng những cam kết đã đưa ra.

Trước đó, Bản ghi nhớ Islamabad do Pakistan làm trung gian cùng Qatar hồi tháng 6 từng mở ra triển vọng tháo gỡ căng thẳng giữa Washington và Tehran. Tuy nhiên, thỏa thuận nhanh chóng đổ vỡ chỉ sau khoảng một tháng, khi các cuộc tấn công mới bùng phát.

Sự thiếu tin tưởng giữa hai bên thể hiện rõ trong cách tiếp cận đối với các cam kết tài chính. Iran muốn bảo đảm những khoản tiền được giải ngân sẽ không bị phong tỏa trở lại. Trong khi đó, các quan chức Mỹ nhấn mạnh mọi thỏa thuận phải gắn với kết quả thực hiện, nghĩa là Tehran cần hoàn thành các nghĩa vụ đã cam kết trước khi được nhận tiền.

Do đó, một cơ chế thỏa thuận có khả năng duy trì lâu dài cần giải quyết được cả hai mối quan ngại. Cơ chế này phải tạo đủ động lực kinh tế để Iran duy trì hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz, đồng thời cho phép Mỹ kiểm chứng mức độ tuân thủ của Tehran trước khi thực hiện các khoản thanh toán.

Đề xuất trả tiền mua dầu thay vì thu phí qua eo biển

Một phương án đang được xem xét là để các nước nhập khẩu dầu tại châu Á thanh toán cho Iran thông qua hoạt động mua dầu, thay vì chấp nhận đề xuất thu phí đối với tàu thuyền qua eo biển Hormuz.

Cụ thể, Nhật Bản, Hàn Quốc và Ấn Độ có thể nối lại việc nhập khẩu dầu thô từ Iran với khối lượng hạn chế, dựa trên cơ chế miễn trừ trừng phạt của Mỹ. Tiền mua dầu sẽ được chuyển vào các tài khoản bằng nội tệ tại ngân hàng của nước nhập khẩu. Số tiền này chỉ được sử dụng để thanh toán hàng hóa nhập khẩu từ chính những quốc gia đó, thay vì được chuyển trực tiếp cho Iran dưới dạng tiền mặt có thể tự do sử dụng.

Được biết, cơ chế trên dựa vào kinh nghiệm từ các quy định miễn trừ trừng phạt của Mỹ trong giai đoạn 2013-2015 và một thời gian ngắn vào năm 2018. Khi đó, các nước mua dầu Iran vẫn được phép duy trì giao dịch, với điều kiện doanh thu phải được giữ trong những tài khoản bằng nội tệ.

Điểm khác biệt của đề xuất lần này là gắn quyền miễn trừ trừng phạt với cam kết của Iran về việc cho phép tất cả tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz miễn phí, không phân biệt quốc gia hay chủ sở hữu. Việc tuân thủ cam kết sẽ được kiểm chứng thông qua dữ liệu theo dõi tàu chở dầu công khai.

Theo lập luận của phương án này, Iran sẽ có thêm động lực kinh tế để duy trì hoạt động hàng hải thông suốt. Trong năm 2025, nước này vận chuyển khoảng 1,69 triệu thùng dầu thô mỗi ngày qua eo biển Hormuz. Trong khi đó, lệnh phong tỏa của Mỹ đã ngăn lượng dầu thô Iran trị giá hơn 25 tỷ USD tiếp cận thị trường, theo Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ.

Nếu tuyến hàng hải được mở lại, Tehran có thể khôi phục hoạt động xuất khẩu và tạo nguồn thu ổn định từ 3 khách hàng lớn. Ngược lại, việc tiếp tục đóng cửa eo biển sẽ khiến Iran mất cả thị trường tiêu thụ lẫn nguồn thu từ hoạt động bán dầu.

Iran cũng từng phát tín hiệu quan tâm đến khả năng nối lại hoạt động bán dầu cho các khách hàng cũ. Hồi tháng 7, công ty dầu khí quốc gia nước này đã tiếp cận Nhật Bản cùng một số đối tác trước đây để thảo luận về việc khôi phục giao dịch.

Trong khi đó, phương án thu phí quá cảnh bị đánh giá là khó triển khai. Iran cũng từng đề xuất mức phí tương đương 5-7% giá trị hàng hóa, còn Oman thảo luận mức 3%. Washington không muốn chấp nhận cơ chế này.

Ngoài trở ngại chính trị, việc thu phí còn có thể kéo theo rủi ro về bảo hiểm hàng hải. Các công ty bảo hiểm có thể áp dụng điều khoản rủi ro chiến tranh, dẫn đến việc hủy bảo hiểm đối với những tàu phải trả các khoản phí như vậy. Một số hiệp hội vận tải biển lớn cũng coi đây là hình thức thu phí bắt buộc trên thực tế.

Cơ chế thu phí còn có nguy cơ kéo dài các tranh chấp pháp lý tại eo biển Hormuz, qua đó tạo thêm cơ sở để Washington bác bỏ bất kỳ thỏa thuận nào liên quan đến vấn đề này.

Mỹ và Iran vẫn đối mặt nhiều bất đồng

Dù đề xuất có thể mang lại lợi ích kinh tế cho cả Mỹ và Iran, nhưng khả năng hai bên đạt được đồng thuận vẫn đối mặt với nhiều trở ngại. Tehran không chỉ muốn bảo đảm nguồn thu từ hoạt động xuất khẩu dầu mỏ mà còn yêu cầu Mỹ giảm hiện diện quân sự tại khu vực. Ông Mohammad Bagher Ghalibaf tuyên bố Washington không có quyền kiểm soát eo biển Hormuz và phải rút khỏi khu vực này.

Và một phương án thỏa hiệp được tính đến là để Iran và Oman cùng tham gia quản lý các tuyến hàng hải, dựa trên đề xuất của Oman về cơ chế quản lý khu vực với các khoản đóng góp tự nguyện. Dù vậy, phương án này chưa thể đáp ứng yêu cầu cốt lõi của Tehran về việc Mỹ rút quân, đồng thời có nguy cơ vấp phải sự phản đối từ các nhân vật theo đường lối cứng rắn tại Iran.

Ở chiều ngược lại, Washington lo ngại nguồn thu từ hoạt động bán dầu có thể giúp Tehran khôi phục và củng cố năng lực quân sự. Đây không phải là mối quan ngại thiếu cơ sở. Vào năm 2023, có khoảng 6 tỷ USD doanh thu dầu mỏ của Iran bị phong tỏa tại Hàn Quốc đã được chuyển sang Qatar, nhưng sau đó tiếp tục bị đóng băng theo một thỏa thuận giữa Washington và Doha.

Để hạn chế nguy cơ này, đề xuất mới đưa ra hàng loạt điều kiện kiểm soát, bao gồm giới hạn khối lượng dầu được mua, kiểm toán tài khoản và chỉ cho phép Iran sử dụng nguồn tiền để thanh toán hàng hóa từ các nước nhập khẩu. Những biện pháp này không thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro, nhưng được kỳ vọng giúp Washington kiểm soát dòng tiền chặt chẽ hơn so với việc giải ngân trực tiếp cho Tehran.

Trong khi các phương án đàm phán còn nhiều vướng mắc, Tổng thống Mỹ Donald Trump vẫn duy trì lệnh phong tỏa như một công cụ gây sức ép với Iran. Ngày 7/11, Washington đã thành lập một lực lượng đặc nhiệm mới thuộc Bộ Tư lệnh Trung tâm nhằm tăng cường thực thi biện pháp này.

Dù vậy, việc duy trì thế bế tắc cũng khiến kinh tế Mỹ phải gánh chịu những hệ lụy đáng kể. Theo ước tính của Hiệp hội Ô tô Mỹ (AAA), ngày 10/11, giá xăng tại nước này đạt 3,98 USD/gallon, trong khi dầu diesel lên tới 6,16 USD/gallon. Hai mặt hàng nhiên liệu này lần lượt đắt hơn khoảng 30% và 65% so với cùng kỳ năm ngoái.

Tổng thống Trump cũng thừa nhận cuộc chiến với Iran là một trong những yếu tố góp phần dẫn đến những thất bại nặng nề của đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Trước tình hình này, đề xuất mới có thể mở ra cho ông Trump một lối thoát về mặt chính sách: dỡ bỏ lệnh phong tỏa nhưng vẫn duy trì các điều kiện kiểm soát chặt chẽ đối với nguồn thu của Iran. Theo cơ chế, Tehran không được nhận tiền mặt trực tiếp, các khoản thanh toán sẽ lập tức dừng lại nếu eo biển Hormuz bị đóng cửa và cơ chế miễn trừ chỉ tiếp tục có hiệu lực khi được gia hạn.

Trung Quốc có thể thúc đẩy Iran tham gia thỏa thuận

Nhật Bản được đánh giá là một trong những quốc gia có khả năng ủng hộ phương án này. Ngoại trưởng Toshimitsu Motegi từng khẳng định, Tokyo không xem xét tiến hành đàm phán riêng với Iran, đồng thời nhấn mạnh mục tiêu bảo đảm quyền đi lại cho tất cả tàu thuyền qua eo biển Hormuz.

Dù vậy, quan hệ Nhật Bản – Trung Quốc đang ở mức thấp nhất kể từ năm 1972, khiến khả năng hai nước phối hợp thúc đẩy sáng kiến trở nên khó khăn hơn. Trong khi đó, Washington nhiều khả năng sẽ phải đóng vai trò trung tâm trong việc đưa các bên tiến tới một thỏa thuận.

Trung Quốc cũng có những lợi ích kinh tế đáng kể từ việc khôi phục hoạt động vận tải qua Hormuz. Trong năm 2025, dầu thô Iran chiếm khoảng 13,5% tổng lượng dầu nhập khẩu bằng đường biển của Trung Quốc. Dù Bắc Kinh khó chấp nhận thực hiện các giao dịch mua dầu theo cơ chế miễn trừ do Mỹ thiết lập, nước này vẫn có thể đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy Tehran tham gia đàm phán.

Được biết, vào hồi tháng 5, Chủ tịch Trung Quốc – Tập Cận Bình từng đề nghị hỗ trợ mở lại eo biển Hormuz. Ông và Tổng thống Donald Trump cũng nhất trí rằng tuyến hàng hải chiến lược này cần được duy trì thông suốt.

Cuộc gặp giữa lãnh đạo hai nước tại Thâm Quyến, bên lề hội nghị APEC ngày 18-19/11, vì thế có thể trở thành cơ hội để Bắc Kinh thể hiện sự ủng hộ đối với một thỏa thuận, đồng thời thúc giục Tehran tham gia tiến trình đàm phán.

Tuy nhiên, phương án này vẫn có những giới hạn nhất định. Cơ chế được đề xuất không giải quyết các bất đồng liên quan đến chương trình hạt nhân Iran, xung đột tại Lebanon hay yêu cầu dỡ bỏ các lệnh trừng phạt của Tehran. Khả năng triển khai trên thực tế cũng phụ thuộc đáng kể vào mức độ thận trọng của các ngân hàng trong việc quản lý tài khoản và kiểm soát giao dịch.

Vì vậy, đây chủ yếu được xem là giải pháp tình thế nhằm duy trì hoạt động hàng hải trong khi những vấn đề lớn hơn tiếp tục được đưa ra đàm phán, thay vì một thỏa thuận có thể chấm dứt toàn diện căng thẳng giữa các bên.

Tiền lệ từ bản ghi nhớ Islamabad hồi tháng 6 cũng cho thấy những thách thức không nhỏ. Khi đó, Washington và Tehran có thể đạt được một văn bản chung, nhưng việc ký kết không đồng nghĩa với khả năng bảo đảm các cam kết được thực thi. Pakistan – quốc gia từng đóng vai trò trung gian và cũng phụ thuộc vào nguồn cung năng lượng từ vùng Vịnh, có thể tiếp tục khuyến khích hai bên cân nhắc sáng kiến mới.

Screenshot 10

Thanh Tâm

Thanh Tâm là Biên tập viên, phóng viên với hơn 5 năm kinh nghiệm trong mảng tài chính tại Chợ Giá. Phạm vi đưa tin của cô tập trung vào thị trường tài chính Quốc tế. Cô luôn theo dõi biến động thị trường ngoại hối (Foreign Exchange Market), vàng & kim loại đá quý.