Chợ giá – Trong khi căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông leo thang do xung đột liên quan đến Iran và những bất ổn an ninh quanh tuyến hàng hải chiến lược eo biển Hormuz, việc Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) bất ngờ tuyên bố rút khỏi OPEC đã tạo ra một “cú sốc” đối với thị trường năng lượng toàn cầu.
Động thái này không chỉ tác động đến giá dầu thô trong ngắn hạn mà còn được đánh giá có thể làm thay đổi đáng kể cấu trúc quyền lực trên thị trường dầu mỏ thế giới trong những năm tới.
Quyết định bất ngờ giữa khủng hoảng khu vực
Trong khi eo biển Hormuz (tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu) bị gián đoạn do căng thẳng quân sự giữa Iran và các lực lượng liên quan, quyết định rút khỏi OPEC của UAE được đánh giá là một bước đi khó lường.
Thông thường, OPEC giữ vai trò điều tiết sản lượng nhằm tối ưu hóa lợi nhuận cho các quốc gia thành viên. Với UAE, khi dầu mỏ chiếm hơn 50% kim ngạch xuất khẩu và khoảng 80% nguồn thu ngân sách, việc rời khỏi tổ chức này đặt ra nhiều dấu hỏi về định hướng chiến lược dài hạn của quốc gia giàu tài nguyên này.
Tuy nhiên, theo giới quan sát cho rằng, nguyên nhân không chỉ dừng lại ở yếu tố kinh tế, mà còn xuất phát từ những bất đồng kéo dài trong nội bộ OPEC, cũng như bối cảnh căng thẳng địa chính trị ngày càng gia tăng.
OPEC: Từ quyền lực toàn cầu đến thách thức suy giảm ảnh hưởng
OPEC được thành lập năm 1960, trong khi các quốc gia đang phát triển tìm cách giành lại quyền kiểm soát tài nguyên dầu mỏ từ các tập đoàn phương Tây.
Trong giai đoạn đỉnh cao vào những năm 1970, tổ chức này từng chi phối hơn 50% sản lượng dầu toàn cầu và có ảnh hưởng sâu rộng tới kinh tế thế giới, đặc biệt sau cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973 khi dầu được sử dụng như một công cụ chính trị.
Tuy nhiên, theo thời gian, vai trò của OPEC đã suy giảm đáng kể trước sự trỗi dậy của dầu đá phiến tại Mỹ, sự phát triển của năng lượng tái tạo, cũng như sự gia tăng ảnh hưởng của các nhà sản xuất ngoài khối như Nga và Mỹ.
Hiện nay, 12 quốc gia thành viên OPEC chỉ còn kiểm soát chưa đến một phần ba sản lượng dầu toàn cầu, dù vẫn nắm giữ khoảng 75% trữ lượng dầu đã được chứng minh.
OPEC+ và sự chi phối của các cường quốc năng lượng
Trong những năm gần đây, việc điều tiết thị trường dầu mỏ trên thực tế chủ yếu được thực hiện thông qua cơ chế OPEC+ – liên minh không chính thức giữa OPEC và các quốc gia sản xuất lớn ngoài khối, trong đó có Nga.
Trong khuôn khổ này, sự phối hợp giữa Saudi Arabia và Nga đã trở thành yếu tố then chốt chi phối quyết định về sản lượng toàn cầu, phần nào vượt lên trên vai trò truyền thống của OPEC.
Diễn biến này được cho là khiến một số quốc gia thành viên, trong đó có UAE, cảm thấy bị thu hẹp quyền tự chủ trong việc điều chỉnh sản lượng cũng như hoạch định chiến lược phát triển kinh tế.
Mâu thuẫn với Saudi Arabia, UAE chọn lối đi riêng
UAE từ lâu theo đuổi chiến lược gia tăng mạnh sản lượng dầu nhằm phục vụ kế hoạch đa dạng hóa nền kinh tế. Được biết, trước thời điểm rút khỏi OPEC, sản lượng của nước này vào khoảng 3,7 triệu thùng/ngày và được đặt mục tiêu nâng lên 5 triệu thùng/ngày vào năm 2027.
Tuy nhiên, định hướng này nhiều lần vấp phải sự phản đối từ Saudi Arabia – quốc gia giữ vai trò dẫn dắt thực tế trong OPEC, vốn ưu tiên kiểm soát nguồn cung để duy trì giá dầu ở mức cao. Sự khác biệt về lợi ích đã dẫn đến những tranh cãi công khai giữa hai bên trong các cuộc họp OPEC+, phản ánh sự cạnh tranh ngày càng rõ nét giữa các trung tâm quyền lực tại khu vực vùng Vịnh.
Bên cạnh đó, căng thẳng leo thang với Iran (một thành viên khác của OPEC) cũng là yếu tố đáng chú ý. Các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái từ phía Iran không chỉ nhằm vào Israel mà còn nhắm tới các quốc gia vùng Vịnh (trong đó có UAE) đã làm gia tăng cảm giác bất an trong khu vực.
Trước tình hình này, UAE được cho là không còn xem OPEC là cơ chế đủ khả năng đảm bảo lợi ích chiến lược, đặc biệt khi tổ chức này bao gồm cả những quốc gia mà họ coi là đối thủ tiềm tàng.
Tác động toàn cầu
Theo giới phân tích nhận định, việc UAE rời OPEC có thể tạo ra những tác động trái chiều đối với thị trường dầu mỏ.
Trong ngắn hạn, khi UAE nới lỏng các hạn chế về sản xuất, nguồn cung gia tăng có thể gây áp lực khiến giá dầu đi xuống, đặc biệt nếu các tuyến vận chuyển sớm được khôi phục ổn định sau khủng hoảng.
Tuy nhiên, về dài hạn, động thái này có thể làm gia tăng cạnh tranh giữa các nhà sản xuất, khiến thị trường dầu mỏ trở nên khó dự đoán hơn. Đồng thời, sự suy yếu của OPEC có thể mang lại lợi thế cho các quốc gia tiêu thụ lớn như Mỹ và Trung Quốc, khi quyền lực định giá dầu dần bị phân tán.
Trung Đông trước ngã rẽ bất ổn mới
Dù có thể mang lại một số lợi ích kinh tế trong ngắn hạn, việc UAE rời OPEC cũng được cảnh báo có thể làm gia tăng bất ổn địa chính trị tại Trung Đông.
Khi các quốc gia vùng Vịnh có xu hướng cạnh tranh nhiều hơn thay vì duy trì hợp tác, cấu trúc an ninh khu vực vốn đã mong manh đứng trước nguy cơ tiếp tục bị xói mòn.
Trong khi tình hình căng thẳng liên quan đến Iran chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, thị trường năng lượng toàn cầu được cho là đang bước vào giai đoạn biến động mới, nơi giá dầu không chỉ chịu tác động từ cung – cầu mà còn bị chi phối đáng kể bởi các yếu tố chính trị và an ninh phức tạp.
