Chợ giá – Kalgoorlie – thành phố thuộc khu vực Goldfields (Tây Úc), từng là trung tâm phát triển vàng rực rỡ với lợi nhuận hàng tỷ đô la từ ngành khai khoáng. Thế nhưng, trong những năm gần đây, thị trấn này đang phải đối mặt với sự suy giảm dân số nghiêm trọng, nhiều cửa hàng đóng cửa và có nguy cơ trở thành “thị trấn ma” hiện hữu hơn bao giờ hết. Vậy nguyên nhân từ đâu và bài học gì cho các thị trấn khai khoáng khác?
Lợi nhuận “khủng” nhưng dân cư giảm sút
Mặc dù giá vàng vẫn đang duy trì ở mức cao, đem lại hàng tỷ đô la doanh thu cho các công ty khai thác, nhưng cư dân thường trú tại Kalgoorlie lại giảm khoảng 10% trong vòng một thập kỷ qua, chỉ còn dưới 30.000 người. Được biết, nguồn cung nhà ở tại đây đã bị thắt chặt, phần lớn các khu nhà hiện nay được dùng làm chỗ ở cho công nhân “bay đến – bay đi”, khiến cho kết nối cộng đồng bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
Ông Ron Heeks – giám đốc điều hành trong ngành khai khoáng với 16 năm kinh nghiệm tại Goldfields, từng chia sẻ tại hội nghị Diggers and Dealers rằng: “Điều quan trọng là phải tránh mô hình FIFO, vì nó phá hủy kết cấu xã hội và làm mất đi sự phát triển bền vững của các thị trấn.”
Bên cạnh đó, ông lo ngại rằng, nếu không có sự thay đổi, nhiều thị trấn khai khoáng khác như Armidale sẽ phải chịu chung số phận.
Khó khăn trong cân bằng giữa phát triển và cộng đồng
Một ví dụ điển hình chính là dự án mở rộng của Northern Star – chủ sở hữu mỏ lộ thiên lớn nhất tại Kalgoorlie. Được biết, công ty này đã đề xuất xây dựng trại công nhân 800 giường nhằm phục vụ nâng cấp nhà máy, nhưng bị cư dân địa phương phản đối dữ dội vì lo ngại mô hình FIFO sẽ khiến thị trấn mất đi dân cư thường trú, làm suy yếu cộng đồng và kinh tế địa phương.
Mặc dù dự án được hội đồng thông qua với tỷ lệ 3 – 2, nhưng cư dân vẫn tỏ rõ sự bất bình khi 144/148 ý kiến gửi tới đều phản đối. Phản ứng này đã phản ánh thực trạng bức xúc về việc chính quyền và các doanh nghiệp chưa đủ sức tạo ra môi trường sống bền vững cho người lao động tại địa phương.
Doanh nghiệp địa phương vật lộn với việc giữ chân nhân sự
Murray Leahy – doanh nhân dịch vụ khai thác mỏ tại Kalgoorlie cho biết, ông đã cố gắng hết sức để hạn chế sử dụng lao động FIFO. Ông chia sẻ: “Chúng tôi đã lập cơ chế cho phép nhân viên ở lại Kalgoorlie cùng gia đình với chính sách hỗ trợ nhà ở, nhưng nguồn lực hạn chế và thị trường nhà ở khan hiếm khiến việc này ngày càng khó khăn.”
Dù mong muốn có lực lượng lao động ổn định tại chỗ, nhưng ông vẫn phải dựa vào khoảng 200 nhân công FIFO trong tổng số 450 lao động của công ty. Điều đó cho thấy mô hình này gần như không thể tránh khỏi trong tình hình hiện nay.
Bài toán quy hoạch và hạ tầng chưa được giải quyết
Nguyên nhân sâu xa của tình trạng trên được chỉ ra là do quy hoạch và quản lý đất đai yếu kém trong suốt 15 năm qua, cùng với tiến độ giải phóng đất và đầu tư hạ tầng còn chậm chạp. Việc thiếu hụt nguồn cung nhà ở không chỉ giới hạn ở Kalgoorlie mà là thách thức chung của các khu vực khai khoáng phát triển nhanh.
Bộ trưởng Bộ Khai khoáng Tây Úc – ông David Michael cho biết, chính phủ đang dành ngân sách 16,8 triệu đô la để thúc đẩy phát triển đất đai tại Kalgoorlie và các dự án năng lượng tái tạo, như pin dòng chảy vanadi trị giá 150 triệu đô la nhằm đảm bảo nguồn cung năng lượng ổn định cho khu vực.
Ông Michael cũng nhấn mạnh, sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước và ngành công nghiệp nhằm tháo gỡ các nút thắt về hạ tầng, đồng thời tăng cường các chính sách hỗ trợ người dân về nhà ở và phát triển cộng đồng.
Đề xuất chính sách ưu đãi thuế nhằm thu hút dân cư
Để khuyến khích người lao động sinh sống lâu dài tại các thị trấn khai khoáng, các doanh nghiệp và cộng đồng đã đề xuất chính phủ áp dụng các ưu đãi thuế sâu rộng hơn. Theo chủ tịch Ballard Mining – ông Simon Lill cho rằng, cần có các chính sách miễn thuế hoặc giảm thuế tem cho người dân sống tại Kalgoorlie, nhằm giảm chi phí và tăng sức hấp dẫn của thị trấn.
Không những thế, ông Murray Leahy cũng kêu gọi mở rộng chính sách khấu trừ thuế theo vùng để người lao động có thêm động lực chuyển về định cư lâu dài, thay vì chỉ làm việc theo mô hình FIFO.
Có thể thấy, thành phố Kalgoorlie chính là bài học cảnh tỉnh rõ ràng cho các vùng khai khoáng khác ở Úc và trên thế giới. Việc duy trì mô hình phát triển bền vững không chỉ phụ thuộc vào lợi nhuận khai thác mà còn cần có chiến lược phát triển cộng đồng, quy hoạch hợp lý, cùng sự hỗ trợ mạnh mẽ từ chính quyền.
