Chợ giá – Khẩu hiệu “Nước Mỹ trên hết” (America First) đã từng giúp Donald Trump tạo dấu ấn mạnh mẽ trong hai chiến dịch tranh cử 2016 và 2024, phản ánh tâm lý cử tri Mỹ mệt mỏi với chiến tranh kéo dài và mong muốn Washington tập trung nhiều hơn vào lợi ích quốc gia.
Tuy nhiên, khi bước vào nhiệm kỳ thứ hai, một câu hỏi ngày càng được đặt ra: Liệu Trump có thực sự theo đuổi một chính sách đối ngoại đặt lợi ích Mỹ lên hàng đầu, hay khẩu hiệu này chỉ đang che phủ một đường lối khó đoán và chứa đựng nhiều mâu thuẫn?
Từ thế đối đầu tư tưởng đến “ngoại giao giao dịch”
Theo các chuyên gia quốc tế nhìn nhận rằng, Trump đã thay đổi sâu sắc cách Mỹ tiếp cận quan hệ quốc tế. Việc thúc đẩy dân chủ và nhân quyền – vốn là nền tảng trong chính sách đối ngoại nhiều đời tổng thống Mỹ, đang dần bị giảm vai trò.
Thay vào đó, chính quyền Trump lại theo đuổi mô hình “ngoại giao giao dịch” (transactional diplomacy), khi mà mọi mối quan hệ được đều đánh giá dựa trên lợi ích kinh tế trực tiếp. Các liên minh được nhìn nhận như những hợp đồng dịch vụ, còn việc cân nhắc chi phí – lợi ích được đặt lên trên các giá trị chung.
Mặc dù mô hình này không hoàn toàn mới (FDR, Nixon hay Kissinger đều từng áp dụng ở mức độ khác nhau), nhưng điểm khác biệt của Trump là cách thể hiện thô ráp, trực diện và áp dụng nó với cả đồng minh lẫn đối thủ.
Tuy nhiên, chính tính giao dịch này lại bộc lộ mâu thuẫn. Bởi, Trump tin rằng ông có thể “đàm phán với bất kỳ ai” (Kim Jong Un, Putin, Tập Cận Bình). Nhưng chính sự lạc quan này đôi khi phản ánh lại chính điều mà giới hoạch định chính sách Mỹ từng mắc phải, đó là quá tự tin vào khả năng tái định hình thế giới theo ý mình.
“Nước Mỹ trên hết” hay “Nước Mỹ hung hăng”?
Trump từng cam kết sẽ chấm dứt các “cuộc chiến tranh vĩnh viễn” và cắt giảm mạnh sự hiện diện quân sự của Mỹ ở nước ngoài. Tuy nhiên, thực tế lại cho thấy bức tranh hoàn toàn khác, khi ngân sách quốc phòng tăng lên gần 1.000 tỷ USD, dấu ấn quân sự của Mỹ trên toàn cầu không hề thu hẹp và thậm chí một số khu vực còn chứng kiến tình trạng leo thang.
Khu vực Trung Đông
Trong nhiệm kỳ đầu, Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận hạt nhân Iran (JCPOA), cam kết đạt “thỏa thuận tốt hơn”. Tuy nhiên, chính sách của ông dao động mạnh giữa trừng phạt, đe dọa tấn công và các động thái ngoại giao linh hoạt.
Các cuộc tấn công được cho là nhằm vào cơ sở hạt nhân Iran năm 2025 khiến nhiều nhà phân tích đặt câu hỏi về mức độ phù hợp với triết lý “không can thiệp tốn kém”.
Theo giới quan sát cho rằng, đây không phải hành động phòng thủ vì lợi ích lãnh thổ Mỹ, mà là can thiệp chủ động nhằm duy trì ưu thế khu vực.
Ukraine và châu Âu
Trump từng đề xuất kế hoạch hòa bình khiến Ukraine phải nhượng bộ. Nhưng mâu thuẫn xuất hiện khi Mỹ gây áp lực khiến châu Âu tăng chi tiêu quốc phòng, từ đó tăng hỗ trợ cho Ukraine. Điều này thành công hay thất bại tùy theo từng cố vấn của Trump trong từng ngày, cho thấy tính thiếu nhất quán chiến lược.
Công cụ “Nước Mỹ trên hết” trở thành con dao hai lưỡi
Đối với thương mại, Trump đã phát động các đợt áp thuế quy mô lớn không chỉ lên Trung Quốc mà cả các đồng minh như Canada, Mexico hay Liên minh châu Âu.
Ông Trump cho rằng, việc áp thuế quan sẽ giúp bảo vệ sản xuất trong nước. Tuy nhiên, nhiều viện nghiên cứu kinh tế tại Mỹ lại chỉ ra tác động ngược chiều. Thuế quan làm tăng chi phí tiêu dùng và chi phí sản xuất, khiến doanh nghiệp Mỹ chịu thiệt do chuỗi cung ứng bị gián đoạn.
Bên cạnh đó, các đối tác thương mại cũng áp dụng biện pháp đáp trả, khiến hoạt động xuất khẩu của Mỹ gặp nhiều khó khăn.
Tuy nhiên, một mâu thuẫn lớn xuất hiện khi Mỹ vừa yêu cầu các đồng minh tăng ngân sách quốc phòng, vừa áp thuế khiến kinh tế của họ chịu tổn thương. Điều này làm suy giảm đáng kể khả năng chia sẻ gánh nặng an ninh mà Washington mong muốn.
Một chính sách thiếu mạch lạc?
Nhiều chuyên gia nhận định, chiến lược đối ngoại của Trump mang tính ứng biến nhiều hơn định hướng rõ ràng. Điều này dẫn đến những mâu thuẫn đáng chú ý:
- Chỉ trích NATO nhưng lại tăng triển khai quân ở châu Âu.
- Đòi hỏi “hòa bình thông qua sức mạnh” nhưng làm suy yếu hợp tác với đồng minh.
- Muốn tập trung kiềm chế Trung Quốc nhưng phân tán nguồn lực vào nhiều mặt trận khác.
- Kêu gọi tránh can thiệp quân sự nhưng vẫn duy trì mạng lưới căn cứ toàn cầu rộng lớn.
Theo các học giả Mỹ cho rằng, sự khó lường không phải lúc nào cũng là một chiến lược – bởi nó gây bối rối cho cả đồng minh lẫn đối thủ, làm giảm tính ổn định của hệ thống quốc tế.
“Nước Mỹ trên hết” – Nên hiểu sao cho đúng?
Theo giới nghiên cứu cho rằng, một học thuyết mang tinh thần “America First” thực sự, cần dựa trên 4 nguyên tắc:
- Bảo vệ thịnh vượng và an ninh kinh tế Mỹ, thay vì sa đà vào xung đột không ảnh hưởng trực tiếp.
- Duy trì quyền tiếp cận các tuyến thương mại toàn cầu, yếu tố sống còn cho kinh tế Mỹ.
- Ngăn chặn sự trỗi dậy của đối thủ ngang hàng, trọng tâm là Trung Quốc.
- Xây dựng mạng lưới đồng minh vững mạnh, coi liên minh là tài sản chiến lược chứ không phải “gánh nặng”.
Những nguyên tắc này đòi hỏi kỷ luật chiến lược, khả năng ưu tiên hóa và sự phối hợp với các đối tác – điều mà nhiều nhà phân tích cho rằng chưa thể hiện rõ trong chính sách của Trump.
Trump đôi khi thực hiện “Nước Mỹ trên hết” – nhất là khi chất vấn các can thiệp không cần thiết hoặc yêu cầu đồng minh chi tiêu nhiều hơn.
Nhưng “đôi khi” lại không tạo thành chiến lược. Trên thực tế, ông thường rơi vào tình trạng nhầm lẫn giữa lời nói và chiến lược, gây lẫn lộn giữa đồng minh và đối thủ, phá bỏ các thể chế nhưng không xây dựng phương án thay thế và đưa ra những quyết định mâu thuẫn lẫn nhau. Kết quả là, khẩu hiệu “Nước Mỹ trên hết” chỉ dừng lại ở mức một thương hiệu chính trị hơn là một khung chính sách có cấu trúc.
Những cử tri mong muốn một nước Mỹ tập trung cải cách trong nước và giảm can thiệp ở nước ngoài có thể sẽ thất vọng khi thấy Washington dưới thời Trump vẫn tích cực sử dụng sức mạnh quân sự, trừng phạt kinh tế và gây sức ép toàn cầu – chỉ khác ở phong cách mạnh mẽ và cứng rắn hơn.
