Chợ giá – Ngay cả khi căng thẳng tại khu vực Trung Đông đang có dấu hiệu hạ nhiệt, thì eo biển Hormuz (tuyến vận tải năng lượng huyết mạch của thế giới) vẫn khó có thể quay trở lại trạng thái “bình thường” như trước đây. Thay vào đó, một trạng thái mới đang dần hình thành, được mô tả là “kiểm soát gián đoạn”, trong đó dòng chảy thương mại không bị chặn hoàn toàn nhưng luôn tiềm ẩn rủi ro và thiếu tính ổn định. Điều này đang đặt Châu Á vào một giai đoạn bất định chiến lược kéo dài.
Eo biển Hormuz giữ vai trò then chốt trong an ninh năng lượng toàn cầu
Eo biển Hormuz, nằm giữa Iran và Oman, từ lâu được xem là một trong những tuyến hàng hải có vị trí chiến lược quan trọng hàng đầu thế giới. Được biết, mỗi ngày, khoảng 1/5 lượng dầu mỏ toàn cầu cùng một phần lớn khí hóa lỏng (LNG) đều đi qua khu vực này.
Với vai trò đặc biệt đó, bất kỳ biến động nào xảy ra tại Hormuz đều có thể nhanh chóng tác động mạnh đến giá dầu thô, chi phí vận tải và an ninh năng lượng trên phạm vi toàn cầu – đặc biệt là tại Châu Á, khu vực hiện là nơi nhập khẩu năng lượng lớn nhất thế giới.
Hormuz duy trì lưu thông nhưng rủi ro ngày càng lớn
Dù không rơi vào tình trạng phong tỏa hoàn toàn, thực tế tại Eo biển Hormuz lại đang dần hình thành một trạng thái trung gian đặc biệt, khi tuyến đường hàng hải vẫn được duy trì, nhưng mức độ rủi ro ngày càng gia tăng và khó dự đoán.
Các chuyến tàu vẫn tiếp tục di chuyển qua khu vực này, song lưu lượng vận chuyển cũng như niềm tin thương mại không còn ổn định như trước. Điều này kéo theo chi phí bảo hiểm hàng hải tăng lên, thời gian vận chuyển trở nên khó dự báo, đồng thời buộc các doanh nghiệp phải tính thêm “phần rủi ro chính trị” trong mọi hợp đồng năng lượng.
Theo giới phân tích nhận định, nguy cơ lớn nhất không nằm ở kịch bản đóng cửa hoàn toàn tuyến đường, mà ở tình trạng “mở nhưng không chắc chắn” kéo dài – khi các bên liên quan liên tục điều chỉnh hành vi theo diễn biến căng thẳng chính trị trong khu vực.
Tác động dây chuyền tới Châu Á
Trước tình hình này, Châu Á được xem là khu vực chịu ảnh hưởng trực tiếp và rõ rệt nhất.
Trung Quốc (quốc gia nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới) cùng với Nhật Bản, Hàn Quốc và Ấn Độ đều phụ thuộc đáng kể vào nguồn cung năng lượng từ Trung Đông. Vì vậy, bất kỳ biến động nào tại Eo biển Hormuz đều có thể nhanh chóng chuyển hóa thành áp lực đối với giá năng lượng, hoạt động sản xuất công nghiệp và mức lạm phát trong khu vực.
Đối với Trung Quốc, rủi ro được đánh giá là mang tính kép, khi vừa phụ thuộc lớn vào năng lượng nhập khẩu, vừa chịu tác động từ các hệ thống trừng phạt và kiểm soát tài chính quốc tế. Trong khi đó, Nhật Bản và Hàn Quốc đặt ưu tiên vào việc duy trì sự ổn định của chuỗi cung ứng, đặc biệt trong các ngành công nghiệp chế tạo và công nghệ cao.
Ở chiều ngược lại, Ấn Độ và nhiều quốc gia Đông Nam Á lại có xu hướng chủ động đa dạng hóa nguồn cung năng lượng, đồng thời tăng cường dự trữ chiến lược nhằm giảm mức độ phụ thuộc vào một khu vực duy nhất.
Xung đột Trung Đông bước sang giai đoạn kiểm soát căng thẳng
Một điểm đáng chú ý chính là khu vực Trung Đông có thể không quay trở lại trạng thái ổn định như trước đây, mà dần dịch chuyển sang một mô hình mới được mô tả là “bất ổn có kiểm soát”.
Trong mô hình này, các xung đột không nhất thiết phải leo thang thành chiến tranh toàn diện, nhưng vẫn đủ để duy trì áp lực chiến lược ở mức cao. Điều đó cho phép các bên liên quan tận dụng Eo biển Hormuz như một công cụ để gây ảnh hưởng trong cục diện địa chính trị khu vực và toàn cầu.
Ngay cả trong trường hợp Iran suy yếu sau các vòng đối đầu, quốc gia này vẫn được đánh giá là có khả năng khai thác vị trí chiến lược đặc biệt của mình để tạo sức ép gián tiếp lên thị trường năng lượng thế giới.
Thế khó của Mỹ và vòng xoáy trừng phạt
Đối với Mỹ, bài toán tại Eo biển Hormuz được đặt trong thế cân bằng phức tạp giữa hai mục tiêu chính. Một mặt duy trì sức ép và năng lực răn đe đối với Iran, mặt khác tránh đẩy thị trường năng lượng toàn cầu vào tình trạng bất ổn kéo dài.
Trong khi đó, các biện pháp trừng phạt nhằm vào hoạt động xuất khẩu dầu của Iran, đặc biệt là những giao dịch thông qua các bên trung gian tại Châu Á, đang tiếp tục được siết chặt. Điều này khiến tính chính trị trong chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu ngày càng gia tăng.
Hệ quả là Hormuz không còn đơn thuần là một vấn đề quân sự hay an ninh hàng hải, mà đã trở thành một phần trong cuộc cạnh tranh rộng lớn hơn, bao trùm cả tài chính, thương mại và quyền kiểm soát các chuỗi cung ứng chiến lược trên phạm vi toàn cầu.
Suy giảm niềm tin đẩy chi phí vận tải qua Hormuz tăng cao
Điểm đáng lo ngại nhất không nằm ở kịch bản Eo biển Hormuz bị đóng cửa, mà là sự xói mòn niềm tin trong dài hạn đối với tuyến hàng hải này.
Một tuyến đường biển chỉ có thể vận hành hiệu quả khi các bên tham gia tin rằng nó an toàn, ổn định và có thể dự đoán được. Khi niềm tin đó suy giảm, chi phí kinh tế sẽ gia tăng ngay cả trong trường hợp không xảy ra xung đột trực tiếp.
Do đó, Châu Á có thể sẽ phải đối mặt với nhiều sức ép đáng kể, bao gồm chi phí năng lượng cao hơn, biến động giá dầu thường xuyên hơn, áp lực gia tăng lên chuỗi cung ứng công nghiệp, cùng với chi phí bảo hiểm và vận tải biển leo thang.
Châu Á đang bước vào thời kỳ bất định chiến lược
Có thể thấy, eo biển Hormuz đang dần dịch chuyển từ vai trò một tuyến hàng hải mang tính “ổn định chiến lược” sang trạng thái “bất định có kiểm soát”. Đây là dạng rủi ro tinh vi hơn so với xung đột truyền thống: không bùng phát ồn ào, nhưng kéo dài, dai dẳng và khó dự đoán.
Đối với Châu Á (khu vực được xem là trung tâm tăng trưởng kinh tế toàn cầu) điều này đồng nghĩa với việc an ninh năng lượng không còn chỉ phụ thuộc vào nguồn cung, mà còn gắn chặt với mức độ ổn định của trật tự địa chính trị xung quanh các tuyến hàng hải trọng yếu.
Trong khi đó, Hormuz không đơn thuần chỉ là một eo biển chiến lược, mà đang trở thành một phép thử quan trọng đối với khả năng thích ứng của toàn bộ nền kinh tế Châu Á trong một thế giới ngày càng bất định.
