Chợ giá – Xung đột quân sự tái bùng phát giữa Mỹ và Iran đang làm dấy lên lo ngại về một cuộc khủng hoảng năng lượng mới tại Đông Nam Á. Khi giá dầu thế giới leo thang và nguy cơ gián đoạn vận tải qua eo biển Hormuz vẫn còn hiện hữu, nhiều nền kinh tế trong khu vực có thể phải đối mặt với áp lực lạm phát, chi phí sinh hoạt tăng cao và rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng.
ASEAN bày tỏ quan ngại sâu sắc
Sau nhiều tháng nỗ lực ứng phó với những biến động của thị trường dầu mỏ toàn cầu, các quốc gia Đông Nam Á đang phải đối mặt với một thách thức mới khi căng thẳng giữa Mỹ và Iran leo thang, làm gia tăng nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng năng lượng quốc tế.
Theo các nhà phân tích, dù nhiều chính phủ trong khu vực đã triển khai các biện pháp bình ổn giá nhiên liệu, mở rộng dự trữ năng lượng và đa dạng hóa nguồn nhập khẩu, hiệu quả của những giải pháp này chủ yếu chỉ mang tính ngắn hạn. Nếu cuộc khủng hoảng tại Trung Đông kéo dài, ASEAN có thể phải đối mặt với áp lực lớn hơn đối với tăng trưởng kinh tế, lạm phát và an ninh năng lượng.
Trong khi đó, tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 59 diễn ra ở Manila, các ngoại trưởng ASEAN đã bày tỏ “quan ngại sâu sắc” trước diễn biến căng thẳng giữa Mỹ và Iran, đồng thời kêu gọi chấm dứt ngay lập tức mọi hành động thù địch trên toàn khu vực Trung Đông.
Trong tuyên bố chung, các nước thành viên nhấn mạnh sự cần thiết phải bảo đảm hoạt động lưu thông an toàn, thông suốt và liên tục của tàu thuyền cũng như máy bay qua eo biển Hormuz – một trong những tuyến hàng hải chiến lược quan trọng nhất thế giới.
Bên cạnh đó, các bộ trưởng cũng cảnh báo bất ổn tại Trung Đông không chỉ tác động đến thị trường dầu mỏ mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến thương mại khu vực, chuỗi cung ứng toàn cầu, an ninh lương thực và sản xuất nông nghiệp. Theo đánh giá, giá năng lượng tăng sẽ kéo theo chi phí phân bón, vận tải và nguyên liệu đầu vào leo thang, qua đó tạo thêm áp lực đối với nền kinh tế của các nước đang phát triển.
Eo biển Hormuz – “yết hầu” của thị trường dầu mỏ thế giới
Tuy nhiên, mối lo ngại lớn nhất hiện nay chính là nguy cơ gián đoạn hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz – tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% lượng dầu thô toàn cầu.
Sau khi thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran được thiết lập vào tháng 6 đổ vỡ do hai bên cáo buộc lẫn nhau vi phạm cam kết, thị trường năng lượng đã có phản ứng mạnh. Chỉ trong chưa đầy một tuần, giá dầu thô quốc tế tăng từ khoảng 70 USD lên gần 120 USD/thùng, phản ánh tâm lý lo ngại của giới đầu tư trước nguy cơ nguồn cung bị gián đoạn.
Theo các chuyên gia cho rằng, nếu eo biển Hormuz bị phong tỏa trong thời gian dài, chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu có thể chịu tác động nghiêm trọng. Trong đó, phần lớn các nền kinh tế Đông Nam Á (vốn phụ thuộc nhiều vào nguồn dầu nhập khẩu) sẽ là nhóm chịu ảnh hưởng rõ nét nhất.
Malaysia đối mặt áp lực tài chính lớn
Malaysia được đánh giá là một trong những quốc gia chịu sức ép rõ nét nhất trước biến động của giá dầu.
Mặc dù xuất khẩu dầu mỏ với giá trị khoảng 5,5 tỷ USD, nước này vẫn phải nhập khẩu tới 12,6 tỷ USD nhiên liệu, khiến cán cân thương mại năng lượng thâm hụt hơn 7 tỷ USD.
Việc giá dầu leo thang cũng đẩy chi phí trợ giá nhiên liệu của chính phủ tăng mạnh, từ khoảng 700 triệu ringgit mỗi tháng lên 3,2 tỷ ringgit. Dù vậy, chính phủ vẫn cam kết duy trì giá xăng RON 95 ở mức 1,99 ringgit/lít nhằm hạn chế tác động đến người dân và doanh nghiệp.
Theo các chuyên gia, nếu giá dầu tiếp tục duy trì trên 100 USD/thùng trong thời gian dài, việc duy trì chính sách trợ giá quy mô lớn sẽ tạo áp lực đáng kể lên ngân sách quốc gia.
Không chỉ vậy, giá năng lượng và phân bón tăng cao còn có nguy cơ làm chi phí sản xuất nông nghiệp leo thang, kéo theo giá lương thực tăng và gia tăng áp lực lạm phát.
Trước những rủi ro này, Sultan Nazrin Shah đã từng cảnh báo rằng, nếu hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz bị gián đoạn nghiêm trọng, Malaysia cũng như nhiều quốc gia trong khu vực có thể phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng kép về năng lượng và lương thực, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động sản xuất, phân phối hàng hóa và đời sống người dân.
Thách thức chung đối với Đông Nam Á
Không chỉ Malaysia, nhiều nền kinh tế ASEAN cũng phụ thuộc đáng kể vào nguồn dầu nhập khẩu từ Trung Đông, khiến khu vực trở nên dễ bị tổn thương trước các cú sốc địa chính trị.
Theo các chuyên gia, khi giá nhiên liệu tăng, chi phí vận tải, logistics, điện năng và sản xuất cũng đồng loạt leo thang, kéo theo giá hàng hóa tiêu dùng tăng và tạo thêm áp lực lạm phát. Trong khi đó, các chính phủ phải cân nhắc giữa việc mở rộng chính sách trợ giá để hỗ trợ người dân và doanh nghiệp với yêu cầu duy trì kỷ luật tài khóa nhằm bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô.
Bên cạnh đó, quy mô dự trữ năng lượng của nhiều quốc gia ASEAN vẫn còn tương đối hạn chế, khiến khả năng chống chịu trước những biến động kéo dài của thị trường quốc tế chưa thực sự vững chắc.
Tuy nhiên, cùng với việc tăng cường dự trữ dầu chiến lược, ASEAN cần tiếp tục đa dạng hóa nguồn cung năng lượng, thúc đẩy phát triển năng lượng tái tạo và tăng cường hợp tác nội khối nhằm nâng cao năng lực ứng phó trước các cú sốc từ bên ngoài.
Nguy cơ cú sốc kép đối với khu vực
Theo các chuyên gia cho rằng, nếu căng thẳng tại Trung Đông tiếp tục leo thang và hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz bị gián đoạn trong thời gian dài, Đông Nam Á có thể phải đối mặt với cú sốc kép gồm khủng hoảng năng lượng và lương thực.
Chi phí sinh hoạt gia tăng, áp lực lạm phát kéo dài cùng gánh nặng ngân sách do các chính sách trợ giá nhiên liệu có thể làm chậm đà phục hồi kinh tế của nhiều quốc gia trong khu vực.
Trong khi đó, bảo đảm an ninh năng lượng không còn là bài toán của riêng từng quốc gia mà đã trở thành ưu tiên chiến lược của toàn ASEAN. Các chuyên gia cũng cho rằng, khả năng phối hợp chính sách, đa dạng hóa nguồn cung và xây dựng các cơ chế ứng phó chung sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao sức chống chịu của khu vực trước những biến động ngày càng khó lường của thị trường năng lượng toàn cầu.
