Chợ giá – Trong cuộc chiến thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc, một loại tài nguyên ít được biết đến nhưng cực kỳ quan trọng đang trở thành vũ khí chiến lược – đất hiếm. Với các nguyên tố như neodymium, dysprosium hay gadolinium, đất hiếm không chỉ phục vụ công nghiệp cao mà còn liên quan trực tiếp đến quốc phòng, công nghệ xanh và điện tử tiêu dùng.
Đất hiếm chính là trái tim của nền công nghiệp hiện đại
Đất hiếm gồm 17 nguyên tố kim loại đặc biệt, sở hữu các tính chất từ, quang và điện độc đáo. Theo đó, nhóm nguyên tố này được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực:
- Nam châm vĩnh cửu cho xe điện, tuabin gió
- Chip bán dẫn cho điện thoại, máy tính
- Thiết bị y tế như máy chụp cộng hưởng từ (MRI)
- Màn hình điện tử và công nghệ chiếu sáng
Mặc dù trữ lượng đất hiếm trên vỏ Trái Đất không hề khan hiếm, nhưng việc khai thác lại gặp nhiều khó khăn, tốn năng lượng và tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm phóng xạ. Chính vì vậy, nhiều quốc gia phát triển đã phải rút lui, mở đường cho Trung Quốc dẫn đầu trong lĩnh vực này.
Trung Quốc – Thống lĩnh nguồn cung toàn cầu
Từ những năm 1980, Trung Quốc đã nắm ưu thế trong lĩnh vực đất hiếm nhờ chi phí khai thác thấp và chính sách hỗ trợ mạnh mẽ. Được biết, vào năm 2024, nước này đã khai thác khoảng 270.000 tấn, chiếm 70% sản lượng toàn cầu, gấp sáu lần Mỹ. Hiện, trữ lượng đất hiếm của Trung Quốc đã lên đến 44 triệu tấn, cao hơn gấp đôi so với Brazil, trong khi Mỹ chỉ có 1,9 triệu tấn.
Không chỉ nắm trữ lượng, Trung Quốc còn kiểm soát khâu tinh luyện – yếu tố quyết định chất lượng sản phẩm. Các quốc gia sở hữu mỏ như Úc, Canada hay Việt Nam vẫn phải gửi quặng sang Trung Quốc chế biến, khiến chuỗi cung ứng toàn cầu phụ thuộc nặng nề vào Bắc Kinh.
Chiến lược “vũ khí hóa” đất hiếm
Nhận thấy đất hiếm là tài sản chiến lược quan trọng, Trung Quốc đã không ít lần sử dụng chúng làm công cụ chính trị – kinh tế. Được biết, vào năm 2010, Bắc Kinh đã từng ngừng xuất khẩu đất hiếm sang Nhật Bản trong hai tháng, buộc Tokyo phải đa dạng hóa nguồn cung. Và trong cuộc chiến thương mại với Mỹ lần này, Trung Quốc lại áp dụng chiến thuật tương tự, ban hành các lệnh kiểm soát xuất khẩu, yêu cầu giấy phép đặc biệt, thậm chí với những sản phẩm chỉ chứa 0,1% đất hiếm.
Hiện, Mỹ đang nhập khoảng 70% đất hiếm từ Trung Quốc, tạo rủi ro lớn cho ngành công nghiệp quốc phòng. Chỉ riêng tiêm kích F-35 đã cần hơn 400 kg đất hiếm.
Để giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc, chính quyền Mỹ đã ký sắc lệnh mở rộng khai thác và chế biến nội địa, đầu tư 400 triệu USD vào mỏ Mountain Pass (California) thông qua MP Materials, cam kết mua toàn bộ sản phẩm trong 10 năm tới.
Đồng thời, Washington tìm kiếm nguồn cung từ Greenland và Ukraine, nhưng trữ lượng tại các địa điểm này vẫn còn hạn chế.
Cân bằng mới trong trận địa khoáng sản chiến lược
Việc Bắc Kinh siết chặt xuất khẩu đã khiến nhiều nhà máy tại Mỹ và châu Âu tạm ngừng hoạt động. Được biết, hãng Ford đã phải đóng cửa dây chuyền sản xuất tại Chicago do thiếu nam châm đất hiếm, trong khi Liên minh Châu Âu báo cáo gián đoạn chuỗi cung ứng thiết bị điện tử.
Theo các chuyên gia nhận định, Trung Quốc đang “phản chiếu” chiến lược của Mỹ khi Washington hạn chế Trung Quốc tiếp cận chip tiên tiến. Khi đó, Bắc Kinh đáp trả bằng cách kiểm soát nguồn nguyên liệu nền tảng, biến đất hiếm thành quân át chủ bài trong bàn cờ địa chính trị.
Có thể thấy, đất hiếm đã trở thành quân át chủ bài trong bàn cờ địa chính trị giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới. Theo đó, Trung Quốc đã tận dụng lợi thế tài nguyên để củng cố vị thế chiến lược, trong khi Mỹ nỗ lực khôi phục năng lực khai thác nội địa và tái định hình chuỗi cung ứng.
Cuộc cạnh tranh này không chỉ mang tính thương mại, mà còn là cuộc đua kiểm soát chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu, định hình bản đồ năng lượng, công nghệ và an ninh trong nhiều thập kỷ tới.
