Chợ giá – Quốc hội Việt Nam vừa thông qua lệnh cấm xuất khẩu đất hiếm thô trong khuôn khổ Luật Địa chất và Khoáng sản sửa đổi – một động thái được đánh giá là mang tính bước ngoặt đối với định hướng phát triển chuỗi cung ứng công nghệ cao của đất nước.
Được biết, luật mới sẽ có hiệu lực từ tháng 1/2026, đặt nền tảng pháp lý chặt chẽ hơn nhằm kiểm soát hoạt động khai thác, chế biến và sử dụng khoáng sản đất hiếm – tài nguyên được coi là “vàng mới” của thế giới.
Hướng tới giá trị gia tăng cao thay vì xuất khẩu thô
Theo luật sửa đổi, Chính phủ sẽ siết chặt toàn bộ quy trình từ thăm dò, khai thác đến chế biến sâu các nguyên tố đất hiếm, đồng thời cấm hoàn toàn việc xuất khẩu nguyên liệu thô. Chỉ những doanh nghiệp đáp ứng tiêu chuẩn và được cơ quan nhà nước cấp phép mới được hoạt động trong lĩnh vực này.
Được biết, mục tiêu trọng tâm của chính sách này là thúc đẩy năng lực chế biến trong nước, qua đó giảm sự phụ thuộc vào các nguồn công nghệ tinh chế nhập khẩu và nâng cao giá trị gia tăng trước khi nguyên liệu được xuất khẩu ra thị trường quốc tế.
Theo ông Richard Ramsawak – giảng viên kinh tế tại Đại học RMIT Việt Nam, nhận định: “Các biện pháp này giúp Việt Nam nắm bắt thị phần lớn hơn trong chuỗi cung ứng đất hiếm, qua đó tăng năng lực sản xuất công nghệ cao và củng cố khả năng phục hồi kinh tế dài hạn.”
Trữ lượng lớn nhưng còn hạn chế về công nghệ
Theo báo cáo năm 2025 của Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS) cho biết, Việt Nam hiện sở hữu 3,5 triệu tấn trữ lượng đất hiếm, đứng thứ sáu thế giới. Dù thấp hơn nhiều so với ước tính 22 triệu tấn trước đây, nhưng con số này vẫn đưa Việt Nam vào nhóm quốc gia giàu tài nguyên chiến lược.
Đất hiếm hiện đang giữ vai trò then chốt trong nhiều ngành công nghiệp chiến lược, từ sản xuất pin xe điện, chip bán dẫn cho tới chế tạo nam châm vĩnh cửu dùng trong tuabin gió. Và đây cũng là vật liệu không thể thiếu trong một số thiết bị quốc phòng, bao gồm máy bay chiến đấu, tên lửa.
Hiện, Trung Quốc đang kiểm soát phần lớn chuỗi cung ứng toàn cầu, từ khai thác đến tinh luyện, khiến nhiều quốc gia (đặc biệt là Mỹ, Nhật Bản và châu Âu) tìm kiếm đối tác thay thế nhằm giảm rủi ro địa chính trị. Điều này mở ra cơ hội hợp tác lớn cho Việt Nam nếu xây dựng được năng lực chế biến sâu.
Đầu tư công nghệ chế biến sâu là yêu cầu sống còn
Một trong những điểm nhấn của luật mới chính là yêu cầu hoạt động chế biến đất hiếm phải gắn liền với phát triển hệ sinh thái công nghiệp trong nước, thay vì chỉ khai thác rồi xuất khẩu giá rẻ như trước.
Theo ông Ramsawak, việc mở cửa cho hợp tác quốc tế trong công nghệ tinh chế là cần thiết: “Điều này cho thấy Việt Nam thừa nhận những hạn chế về công nghệ tách – tinh chế tiên tiến và mong muốn học hỏi, chuyển giao để xây dựng ngành công nghiệp đất hiếm hoàn chỉnh.”
Trong những năm gần đây, Việt Nam đã làm việc với nhiều đối tác lớn như Nhật Bản, Hàn Quốc và EU để phát triển chuỗi cung ứng nam châm vĩnh cửu – linh kiện quan trọng của xe điện và động cơ công nghiệp.
Chiến lược quốc gia về đất hiếm sẽ trình vào đầu năm tới
Theo Bộ Tài nguyên và Môi trường, cơ quan này đang xây dựng Chiến lược quốc gia về khoáng sản đất hiếm và dự kiến sẽ trình Chính phủ vào đầu năm 2026. Chiến lược tập trung xác định các mỏ trọng điểm cần ưu tiên phát triển, đưa ra tiêu chí lựa chọn nhà đầu tư, quy định tiêu chuẩn công nghệ khai thác xanh và định hướng hình thành các khu công nghiệp chế biến sâu.
Hiện nay, Việt Nam sở hữu những mỏ đất hiếm lớn tại Lào Cai (mỏ Đông Pao) và Lai Châu, nhưng hoạt động khai thác thương mại vẫn chưa được triển khai do hạn chế về công nghệ và chi phí xử lý chất thải.
Trong khi đó, việc cấm xuất khẩu đất hiếm thô được xem là bước ngoặt quan trọng, tạo nền tảng để Việt Nam từng bước trở thành mắt xích có giá trị cao hơn trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu, thay vì chỉ dừng lại ở vai trò cung cấp nguyên liệu thô.
