Chợ giá – Làn sóng siết chặt quản lý mạng xã hội đối với trẻ em đang lan rộng tại Đông Nam Á, khi nhiều quốc gia đề xuất hoặc từng bước triển khai các biện pháp hạn chế, thậm chí cấm người dưới 16 tuổi tiếp cận các nền tảng lớn. Tuy nhiên, hiệu quả thực thi cũng như tác động dài hạn của những chính sách này vẫn là vấn đề gây nhiều tranh luận, đặc biệt trong khi khoảng cách giữa quy định và thực tế áp dụng còn không nhỏ.
Phụ huynh đồng thuận, chính phủ hành động
Tại Malaysia, nghệ sĩ hài – Rizal van Geyzel cho biết ông chủ động hạn chế ba người con (6, 14 và 15 tuổi) tiếp cận mạng xã hội, coi đây là “cánh cửa dẫn tới tin giả, nội dung độc hại và nhiều rủi ro khó kiểm soát”. Dù thừa nhận quyết định này có thể vấp phải phản ứng từ các con, ông vẫn xem đó là “sự đánh đổi cần thiết” nhằm bảo vệ sức khỏe tinh thần và đảm bảo an toàn cho trẻ.
Quan điểm này đang nhận được sự đồng thuận đáng kể trong xã hội. Theo khảo sát của The Varkey Foundation cho thấy, 77% phụ huynh Malaysia ủng hộ việc cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội – mức cao nhất trong 15 quốc gia tham gia khảo sát. Đáng chú ý, ngay cả trong nhóm Gen Z, có tới 65% người được hỏi cũng đồng tình với việc siết chặt kiểm soát.
Trên phương diện chính sách, Indonesia đã trở thành quốc gia tiên phong trong khu vực khi ban hành lệnh cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội, có hiệu lực từ ngày 28/3.
Bộ trưởng Truyền thông – Meutya Hafid cũng khẳng định, việc thực thi sẽ được triển khai nghiêm ngặt, “không có ngoại lệ”. Trong khi đó, Malaysia và Philippines đang cân nhắc các quy định tương tự, còn Singapore lựa chọn cách tiếp cận linh hoạt hơn, tập trung hạn chế một số tính năng như nhắn tin trực tiếp hay tự động phát video đối với người dùng trẻ.
Nỗi lo từ môi trường số độc hại
Theo các chuyên gia cho rằng, làn sóng siết chặt quản lý mạng xã hội đối với trẻ em chủ yếu xuất phát từ sự gia tăng của tin giả, nội dung không phù hợp và các hành vi quấy rối trên môi trường số.
Tại Singapore, một phụ huynh tên Janice cũng đã bày tỏ lo ngại con trai 12 tuổi có thể “tin vào những điều sai lệch và hành động theo đó”, phản ánh nỗi băn khoăn ngày càng phổ biến trong các gia đình.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu trong lĩnh vực truyền thông xã hội cho thấy việc tiếp xúc sớm với nội dung độc hại có thể để lại tác động lâu dài đến nhận thức, hành vi và sức khỏe tâm lý của trẻ.
Phó giáo sư – Ross Tapsell cũng nhận định, niềm tin của công chúng đối với các nền tảng công nghệ đang có xu hướng suy giảm, khi ngày càng nhiều ý kiến cho rằng các công ty này đặt lợi nhuận lên trên trách nhiệm xã hội.
Bài học từ Úc
Úc hiện là quốc gia đầu tiên trên thế giới áp dụng lệnh cấm mạng xã hội đối với trẻ em. Tuy nhiên, những dữ liệu ban đầu cho thấy hiệu quả chưa đạt như kỳ vọng, khi có tới 70% phụ huynh cho biết con họ vẫn duy trì tài khoản sau thời điểm quy định có hiệu lực.
Khảo sát của YouGov cũng ghi nhận các tác động theo nhiều chiều hướng khác nhau. Một bộ phận trẻ chuyển sang sử dụng những nền tảng ít được kiểm soát hơn, thậm chí có xu hướng giảm tương tác xã hội ngoài đời thực.
Ngược lại, không ít gia đình cho biết trẻ tham gia nhiều hoạt động trực tiếp hơn, qua đó cải thiện kỹ năng giao tiếp và tăng cường sự gắn kết.
Thách thức thực thi và nguy cơ “lách luật”
Các chuyên gia cũng cảnh báo việc triển khai lệnh cấm trên diện rộng là thách thức không nhỏ. Theo Phó giáo sư – Ross Tapsell, trẻ em hoàn toàn có thể tìm cách vượt qua các rào cản kỹ thuật, khiến hiệu quả thực thi khó được đảm bảo như kỳ vọng.
Ở góc độ khu vực, nhà nghiên cứu – Ysa Marie Cayabyab từ Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam nhận định, các lệnh cấm toàn diện khó có thể áp dụng đồng bộ, do sự khác biệt về năng lực quản lý cũng như ưu tiên chính sách giữa các quốc gia.
Bên cạnh đó, yếu tố văn hóa tại Đông Nam Á cũng đặt ra những rào cản riêng. Tâm lý e ngại ảnh hưởng đến danh tiếng khiến nhiều trẻ không dám lên tiếng khi bị bắt nạt hoặc quấy rối trên mạng. Thực trạng này càng trở nên phức tạp khi các nội dung độc hại được “bản địa hóa” về ngôn ngữ và bối cảnh, gây thêm khó khăn cho công tác kiểm duyệt và xử lý.
Cần giải pháp toàn diện, không chỉ là lệnh cấm
Theo giới chuyên gia cho rằng, việc hạn chế mạng xã hội chỉ là một phần trong tổng thể giải pháp bảo vệ trẻ em trên không gian mạng. Về lâu dài, cần đồng thời nâng cao kỹ năng số, tăng cường giáo dục truyền thông và yêu cầu các nền tảng công nghệ chịu trách nhiệm hơn,
Trong khi tỷ lệ sử dụng điện thoại thông minh tại Đông Nam Á tiếp tục gia tăng nhanh chóng, bài toán cân bằng giữa bảo vệ trẻ em và đảm bảo quyền tiếp cận thông tin vẫn là thách thức lớn đối với các nhà hoạch định chính sách.
Việc “cấm hay không cấm” vì thế có thể chưa phải là lời giải cuối cùng, song rõ ràng khu vực đang bước vào giai đoạn nhìn nhận nghiêm túc hơn về tác động của công nghệ đối với thế hệ tương lai.
