CHỢ GIÁ – Sau nhiều tháng xung đột quân sự và đối đầu căng thẳng tại Trung Đông, Mỹ và Iran được cho là đang tiến rất gần tới một thỏa thuận hòa bình tạm thời có thể mở đường cho việc khôi phục hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz – tuyến vận tải năng lượng chiến lược quan trọng bậc nhất thế giới. Tuy nhiên, những bất đồng về chương trình hạt nhân, áp lực từ Israel và các vấn đề an ninh khu vực vẫn là những biến số khó lường đối với tiến trình đàm phán.
Kỳ vọng đạt thỏa thuận trong những ngày tới
Theo một nguồn tin từ Chính phủ Pakistan (quốc gia đang đóng vai trò trung gian trong tiến trình đàm phán giữa Washington và Tehran) cho biết, hai bên có thể đạt được một thỏa thuận sơ bộ trong vòng 24 giờ tới.
Thủ tướng Pakistan – Shehbaz Sharif (quốc gia đang đóng vai trò trung gian quan trọng trong các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran) cho biết, Washington và Tehran đang tiến gần tới việc ký kết điện tử một thỏa thuận hòa bình tạm thời. Theo ông Sharif, sau khi thỏa thuận được ký kết, các cuộc đàm phán cấp kỹ thuật sẽ được triển khai ngay trong tuần tới nhằm hoàn thiện những chi tiết liên quan đến quá trình thực thi.
Tuyên bố trên được đưa ra chỉ vài giờ sau khi Bộ Tư lệnh Trung ương Mỹ (CENTCOM) thông báo lực lượng nước này đã bắn hạ nhiều máy bay không người lái của Iran bị cáo buộc nhắm vào các tàu thương mại hoạt động gần eo biển Hormuz.
Theo một quan chức cấp cao trong chính quyền Tổng thống Trump cũng tiết lộ vào ngày 13/6 rằng, khả năng thỏa thuận được ký kết trong thời gian ngắn tới hiện ở mức khoảng 80-85%.
Về phía Iran, Ngoại trưởng Abbas Araghchi bày tỏ sự lạc quan khi nhận định hai bên đang tiến gần hơn bao giờ hết tới một sự đồng thuận chung. Tuy nhiên, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran bác bỏ khả năng lễ ký kết thỏa thuận sẽ diễn ra ngay trong ngày 14/6.
Trọng tâm là eo biển Hormuz và chương trình hạt nhân Iran
Theo các nguồn tin ngoại giao, ưu tiên hàng đầu của Mỹ trong các cuộc đàm phán hiện nay là khôi phục hoàn toàn hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz, tuyến vận tải chiến lược từng đảm nhận khoảng 20% lượng dầu mỏ giao dịch toàn cầu trước khi xung đột bùng phát. Washington cũng mong muốn bảo đảm Iran không phát triển vũ khí hạt nhân, đồng thời vẫn cho phép Tehran duy trì chương trình năng lượng hạt nhân dân sự.
Một quan chức Mỹ cũng cho biết, dự thảo thỏa thuận đang được thảo luận bao gồm nhiều nội dung quan trọng như chấm dứt việc phong tỏa eo biển Hormuz, loại bỏ lượng uranium đã được làm giàu khỏi lãnh thổ Iran, thiết lập cơ chế giám sát nhằm ngăn chặn chương trình vũ khí hạt nhân, từng bước nới lỏng các lệnh trừng phạt kinh tế đối với Tehran và tạo điều kiện để Iran tái hòa nhập vào nền kinh tế toàn cầu.
Về phía Iran, Tehran mong muốn duy trì một mức độ kiểm soát nhất định đối với eo biển Hormuz, đồng thời yêu cầu được tiếp cận ngay các nguồn tài sản đang bị đóng băng ở nước ngoài. Ngoại trưởng – Abbas Araghchi cũng khẳng định chủ quyền của Iran đối với eo biển Hormuz sẽ được bảo đảm theo nội dung dự thảo hiện nay.
Ông Araghchi tuyên bố: “Chúng ta đang tiến gần đến sự hiểu biết chung hơn bao giờ hết. Điều đó có thể xảy ra trong một hoặc hai ngày tới, hoặc trong vài ngày tới”.
Mỹ – Iran tiến gần thỏa thuận, nguy cơ đổ vỡ vẫn hiện hữu
Mặc dù triển vọng đạt được thỏa thuận đang được đánh giá tương đối tích cực, nhiều nhà phân tích vẫn cho rằng, tiến trình đàm phán vẫn đối mặt với không ít trở ngại có thể khiến các nỗ lực hiện nay đổ vỡ.
Theo một quan chức châu Âu am hiểu vấn đề cho biết, dự thảo thỏa thuận vẫn đang được Tehran xem xét và cần có sự phê chuẩn cuối cùng từ Lãnh đạo tối cao Iran Mojtaba Khamenei. Bên cạnh đó, một số nhân vật theo đường lối cứng rắn trong nội bộ Iran được cho là vẫn phản đối mọi bước nhượng bộ đối với Washington.
Đánh giá về triển vọng của thỏa thuận, chuyên gia quốc phòng – Becca Wasser thuộc Bloomberg Economics cho rằng, bất kỳ thỏa thuận nào mang tính tạm thời và phụ thuộc vào nhiều điều kiện đều tiềm ẩn nguy cơ đưa Mỹ và Iran quay trở lại vòng xoáy đối đầu hiện nay. Theo bà, việc trì hoãn giải quyết các vấn đề cốt lõi có thể khiến lệnh ngừng bắn trở nên mong manh và liên tục đối mặt với những thách thức từ các hành động bạo lực mới.
Và việc đạt được một thỏa thuận với Iran được xem là một bài toán chính trị quan trọng đối với Tổng thống Donald Trump. Cuộc chiến bùng phát từ cuối tháng 2 sau chiến dịch không kích phối hợp giữa Mỹ và Israel nhằm vào Iran hiện đã bước sang tháng thứ tư, gây thương vong cho hàng nghìn người trên khắp khu vực, chủ yếu tại Iran và Lebanon.
Bên cạnh đó, giới quan sát cũng nhận định, Nhà Trắng đang theo đuổi chiến lược từng bước trong quá trình đàm phán. Theo đó, việc mở lại eo biển Hormuz sẽ được ưu tiên thực hiện trước, trong khi Iran sẽ nhận được các lợi ích kinh tế tương ứng với mức độ đáp ứng những yêu cầu từ phía Mỹ. Cách tiếp cận này được cho là giúp Washington giảm thiểu rủi ro, song đồng thời cũng có thể tạo ra nhiều điểm gây tranh cãi trong quá trình triển khai và thực thi thỏa thuận.
Nguy cơ từ thủy lôi và các vấn đề an ninh hàng hải
Một trong những thách thức lớn nhất sau khi thỏa thuận được ký kết sẽ là việc khôi phục hoàn toàn hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz. Theo một nhà ngoại giao tham gia đàm phán cho rằng, Mỹ và các đồng minh kỳ vọng lưu lượng hàng hải tại khu vực có thể trở lại trạng thái bình thường trong khoảng một tháng kể từ khi thỏa thuận có hiệu lực.
Tuy nhiên, quá trình này được dự báo sẽ đối mặt với không ít khó khăn do những lo ngại liên quan đến khả năng Iran đã triển khai thủy lôi tại khu vực. Theo một quan chức cấp cao của chính quyền Mỹ cho biết, Anh và Pháp đang được kỳ vọng sẽ đứng ra thành lập một liên minh rà phá thủy lôi nhằm bảo đảm an toàn cho hoạt động hàng hải quốc tế.
Trước khi xung đột bùng phát, eo biển Hormuz đã ghi nhận khoảng 140 tàu thương mại đi qua mỗi ngày. Mặc dù lưu lượng vận tải đã có dấu hiệu phục hồi trong những tuần gần đây, con số này vẫn thấp hơn đáng kể so với giai đoạn trước chiến sự.
Những lo ngại về an ninh hàng hải tiếp tục gia tăng sau khi Hải quân Anh thông báo một tàu thương mại đã bị trúng vật thể lạ ngoài khơi bờ biển Oman. Vụ việc một lần nữa làm dấy lên quan ngại về mức độ an toàn của tuyến hàng hải chiến lược được xem là một trong những huyết mạch thương mại quan trọng nhất thế giới.
Israel vẫn là nhân tố khó lường
Bên cạnh những thách thức liên quan đến việc khôi phục an ninh hàng hải, lập trường của Israel cũng được xem là một yếu tố có thể ảnh hưởng đáng kể tới tiến trình hòa bình. Được biết, thủ tướng Benjamin Netanyahu đã nhiều lần khẳng định mong muốn tiếp tục duy trì sức ép quân sự nhằm làm suy yếu hơn nữa năng lực quốc phòng của Iran.
Theo các nguồn tin ngoại giao, yêu cầu tối thiểu mà Israel đặt ra hiện nay là bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải bảo đảm việc loại bỏ hoàn toàn lượng uranium được làm giàu ở mức cao khỏi lãnh thổ Iran. Đây được xem là một trong những điều kiện quan trọng đối với Tel Aviv trong bối cảnh các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran đang tiến gần tới giai đoạn quyết định.
Trong khi đó, Ngoại trưởng Iran – Abbas Araghchi cáo buộc Israel là “kẻ thù” của tiến trình đàm phán và cho rằng Tel Aviv đang tìm cách phá hoại các nỗ lực hướng tới một thỏa thuận với Mỹ. Những khác biệt trong lập trường giữa các bên được dự báo sẽ tiếp tục là thách thức đối với quá trình hiện thực hóa một thỏa thuận hòa bình trong thời gian tới.
Thị trường năng lượng phản ứng tích cực
Bất chấp những bất ổn vẫn còn hiện hữu, triển vọng đạt được một thỏa thuận hòa bình giữa Mỹ và Iran đã mang lại tín hiệu tích cực cho thị trường năng lượng toàn cầu. Các nhà đầu tư cũng đang gia tăng kỳ vọng rằng, việc mở lại eo biển Hormuz sẽ góp phần khôi phục hoạt động vận tải năng lượng và giảm bớt những rủi ro đối với nguồn cung toàn cầu.
Phản ứng trước những diễn biến mới, giá dầu Brent kỳ hạn đã giảm tới 5,1%, xuống mức thấp nhất kể từ những ngày đầu cuộc xung đột. Trong khi đó, giá khí đốt tại châu Âu cũng lao dốc tới 8,4%, phản ánh tâm lý lạc quan của thị trường trước khả năng căng thẳng khu vực được hạ nhiệt.
Dù giá dầu thế giới hiện vẫn cao hơn gần 50% so với đầu năm, nhưng mức giá hiện tại đã giảm đáng kể so với đỉnh 125 USD/thùng được ghi nhận vào cuối tháng 4. Theo đánh giá của giới đầu tư, việc khôi phục hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz có thể giúp ổn định chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu, qua đó góp phần giảm áp lực lạm phát đối với nhiều nền kinh tế trên thế giới.
Ngoại giao nước rút
Trong khi các cuộc đàm phán đang bước vào giai đoạn được xem là mang tính quyết định, chính quyền Mỹ đã đẩy mạnh các hoạt động ngoại giao nhằm thúc đẩy tiến trình đạt được thỏa thuận.
Theo một quan chức cấp cao Nhà Trắng cho biết, Ngoại trưởng Marco Rubio, Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth, cố vấn Jared Kushner và Chánh văn phòng Nhà Trắng Susie Wiles đều đang tham gia trực tiếp vào các nỗ lực đàm phán.
Bên cạnh đó, Tổng thống Trump được cho là sẽ tiếp tục tăng cường vận động ngoại giao trong thời gian tới. Theo kế hoạch, bên lề Hội nghị Thượng đỉnh G7 tại Pháp vào tuần tới, ông Trump dự kiến sẽ có các cuộc gặp với lãnh đạo Ai Cập, Qatar và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất để thảo luận về những bước đi tiếp theo liên quan đến tiến trình hòa bình.
Mặc dù triển vọng đạt được thỏa thuận đang ngày càng trở nên rõ ràng hơn, giới quan sát cho rằng vẫn cần chờ phản hồi cuối cùng từ Tehran trước khi có thể đưa ra đánh giá chính xác. Kết quả này sẽ quyết định liệu những nỗ lực hiện nay có thể trở thành bước ngoặt hướng tới một nền hòa bình lâu dài hay chỉ dừng lại ở một thỏa thuận ngừng bắn tạm thời khác tại Trung Đông.
