Chợ giá – Trong khi tình hình địa chính trị toàn cầu diễn biến ngày càng phức tạp, Đông Nam Á đang đứng trước nguy cơ đối mặt với một cuộc khủng hoảng phân bón quy mô lớn. Giá cả leo thang cùng với nguy cơ gián đoạn nguồn cung, xuất phát từ căng thẳng liên quan đến Iran, đang tạo ra áp lực ngày càng lớn đối với khu vực.
Giá phân bón tăng mạnh, nguồn cung bị bóp nghẹt
Theo các chuyên gia quốc tế, giá urê (một trong những thành phần quan trọng nhất của phân bón) đã tăng tới 83% kể từ đầu năm và tăng hơn 50% kể từ khi xung đột quân sự tại Iran bùng phát vào cuối tháng 2. Hiện, giá đã tiệm cận ngưỡng 720 USD/tấn và được dự báo có thể tiếp tục leo thang.
Được biết, nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc eo biển Hormuz (tuyến vận chuyển năng lượng và hàng hóa chiến lược của thế giới) bị gián đoạn. Khu vực này hiện đang trung chuyển khoảng 30 – 35% lượng urê xuất khẩu toàn cầu, đồng thời là hành lang vận chuyển tới 20% khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu, nguyên liệu đầu vào thiết yếu cho sản xuất phân bón.
Đáng chú ý, có hơn 20 tàu chở gần 1 triệu tấn phân bón đang bị mắc kẹt tại Vịnh Ba Tư, làm gia tăng lo ngại về nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng trên diện rộng. Theo các chuyên gia cảnh báo, nếu tình trạng này kéo dài, thị trường có thể chuyển từ biến động giá sang thiếu hụt thực sự.
Tác động không đồng đều trong khu vực
Mức độ ảnh hưởng giữa các quốc gia Đông Nam Á được dự báo sẽ có sự phân hóa rõ rệt. Những nước sở hữu năng lực sản xuất phân bón nội địa như Indonesia, Malaysia và Việt Nam được đánh giá có khả năng chống chịu tốt hơn. Tại Việt Nam, các nhà máy quy mô lớn như Đạm Phú Mỹ, Đạm Cà Mau đang góp phần đảm bảo một phần nguồn cung trong nước.
Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc hoàn toàn miễn nhiễm trước biến động. Hiện, giá phân bón tại Việt Nam vẫn đang chịu tác động trực tiếp từ thị trường quốc tế, đặc biệt trong khi chi phí nguyên liệu đầu vào như khí đốt gia tăng.
Trong khi đó, Thái Lan được xem là một trong những quốc gia dễ bị tổn thương nhất. Năm 2025, nước này nhập khẩu tới 55% nguyên liệu phân bón chứa nitơ từ Trung Đông. Dù chính phủ Thái Lan cho biết, lượng dự trữ hiện có thể đáp ứng nhu cầu đến tháng 8/2026, nguy cơ thiếu hụt sau thời điểm này sẽ trở nên rõ ràng nếu nguồn cung không sớm được khôi phục.
Nguy cơ lan rộng đến sản xuất nông nghiệp
Urê vốn giữ vai trò then chốt trong việc cung cấp nitơ – dưỡng chất thiết yếu đối với các loại cây lương thực như lúa, ngô và lúa mì. Khác với phốt pho hay kali, việc cắt giảm sử dụng nitơ gần như không phải là lựa chọn khả thi nếu muốn duy trì năng suất.
Vì vậy, trong trường hợp giá tiếp tục leo thang hoặc nguồn cung bị gián đoạn, hệ quả sẽ không chỉ dừng lại ở việc chi phí sản xuất tăng cao, mà còn có thể tác động trực tiếp đến sản lượng nông nghiệp và an ninh lương thực trong khu vực.
Đáng lo ngại hơn, các hộ nông dân nhỏ (vốn chiếm tỷ trọng lớn tại Đông Nam Á) sẽ là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Những ngành có biên lợi nhuận thấp như cao su, cà phê, ca cao hay mía đường sẽ càng dễ bị tổn thương khi chi phí đầu vào gia tăng.
Doanh nghiệp và chính phủ đứng trước bài toán khó
Trong khi bất ổn gia tăng, nhiều doanh nghiệp trong ngành đã bắt đầu xây dựng các kịch bản ứng phó khẩn cấp, bao gồm khả năng tuyên bố “bất khả kháng” trong các hợp đồng cung ứng.
Một số ý kiến cho rằng, các quốc gia nên cân nhắc áp dụng biện pháp kiểm soát xuất khẩu phân bón, tương tự như cách Trung Quốc từng thực hiện, nhằm ưu tiên đảm bảo nguồn cung trong nước. Tuy nhiên, lựa chọn này cũng đặt ra bài toán khó trong việc cân bằng giữa lợi ích kinh tế và yêu cầu bảo đảm an ninh lương thực.
Ngay cả những doanh nghiệp sở hữu nguồn cung khí đốt nội địa ổn định cũng không nằm ngoài áp lực, khi giá năng lượng toàn cầu duy trì ở mức cao, tác động trực tiếp đến chi phí sản xuất và biên lợi nhuận.
Nguy cơ khủng hoảng kéo dài
Theo các chuyên gia cảnh báo, nếu các nhà máy tại khu vực Vịnh Ba Tư buộc phải ngừng hoạt động do không thể xuất khẩu, tác động tiêu cực có thể kéo dài ngay cả khi tuyến vận tải được khôi phục. Việc tái khởi động sản xuất đòi hỏi thời gian, khiến nguy cơ thiếu hụt nguồn cung tiếp tục hiện hữu trong trung hạn.
Trong kịch bản xấu, giá urê có thể quay trở lại mốc trên 1.000 USD/tấn – mức từng ghi nhận sau xung đột Nga – Ukraine năm 2022.
Tuy nhiên, một nghịch lý cũng có thể xuất hiện, khi giá tăng quá cao, nông dân có xu hướng trì hoãn mua vào, khiến nhu cầu tạm thời suy giảm. Diễn biến này có thể kéo giá hạ nhiệt, nhưng đồng thời lại tạo ra hệ lụy khác khi phân bón không được sử dụng đúng thời điểm canh tác, từ đó ảnh hưởng tiêu cực đến năng suất mùa vụ.
Cần giải pháp dài hạn cho an ninh phân bón
Trước những biến động khó lường của thị trường toàn cầu, các chuyên gia khuyến nghị các quốc gia Đông Nam Á cần đẩy mạnh chiến lược tự chủ nguồn cung phân bón, đồng thời đa dạng hóa thị trường nhập khẩu và tăng cường đầu tư vào các giải pháp nông nghiệp bền vững.
Bên cạnh đó, việc tối ưu hóa sử dụng phân bón, ứng dụng công nghệ canh tác thông minh và phát triển các loại phân bón thay thế được xem là những hướng đi quan trọng nhằm giảm phụ thuộc vào thị trường quốc tế.
Trước tình hình hiện nay, cuộc khủng hoảng phân bón không còn là vấn đề riêng của ngành nông nghiệp, mà đã trở thành phép thử đối với năng lực ứng phó cũng như khả năng đảm bảo an ninh lương thực của toàn khu vực.
