CHỢ GIÁ – Trong khi chiến tranh tại Iran kéo dài và eo biển Hormuz bị đóng cửa, nhiều quốc gia Châu Á đang đối mặt nguy cơ thiếu hụt nhiên liệu nghiêm trọng. Giữa lúc khu vực chật vật tìm kiếm nguồn cung thay thế, Trung Quốc nổi lên như một trung tâm hỗ trợ năng lượng, đồng thời tận dụng khủng hoảng để mở rộng ảnh hưởng ngoại giao và thúc đẩy xuất khẩu công nghệ năng lượng tái tạo.
Bắc Kinh giảm phụ thuộc dầu nhập khẩu giữa căng thẳng Trung Đông
Trong những ngày sau khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Iran, Bắc Kinh đã áp đặt lệnh cấm xuất khẩu các sản phẩm dầu mỏ, đẩy nhiều quốc gia phụ thuộc vào nguồn cung từ các nhà máy lọc dầu Trung Quốc vào tình trạng thiếu hụt nhiên liệu máy bay, xăng và dầu diesel.
Tuy nhiên, trái với phần lớn nền kinh tế trong khu vực, Trung Quốc bước vào cuộc khủng hoảng với vị thế thuận lợi hơn nhờ sở hữu lượng dự trữ dầu thô khổng lồ, theo đuổi chiến lược giảm phụ thuộc vào dầu mỏ nhập khẩu trong nhiều năm và mạnh tay đầu tư hàng trăm tỷ USD vào lĩnh vực năng lượng sạch.
Nhiều quốc gia Châu Á tìm đến Bắc Kinh
Trong khi nguồn cung năng lượng đối mặt nguy cơ gián đoạn, nhiều quốc gia đã tìm đến Trung Quốc để đề nghị hỗ trợ. Được biết, Việt Nam đã đề nghị Bắc Kinh hỗ trợ giải quyết nguy cơ thiếu hụt nhiên liệu máy bay, trong khi Philippines kêu gọi Trung Quốc không hạn chế xuất khẩu phân bón.
Về phía Úc, nước này cho biết Bắc Kinh đã cam kết phối hợp với các doanh nghiệp Úc trong hoạt động vận chuyển nhiên liệu hàng không sau chuyến thăm Trung Quốc của Ngoại trưởng Úc hồi tháng trước.
Theo các thông cáo từ chính phủ các nước, những cuộc tiếp xúc ngoại giao liên tiếp đã góp phần duy trì nguồn cung nhiên liệu từ Trung Quốc, giúp Châu Á tránh được các kịch bản thiếu hụt nghiêm trọng từng được cảnh báo khi xung đột mới bùng phát.
Kể từ khi chiến sự nổ ra, Bắc Kinh đã tiến hành hàng loạt cuộc đàm phán cấp cao với Philippines, Úc, Việt Nam, Campuchia, Lào, Thái Lan, Myanmar và Bangladesh. Thông điệp mà Trung Quốc đưa ra nhìn chung khá nhất quán, khi Bắc Kinh không phải bên khơi mào chiến tranh, không mong muốn eo biển Hormuz bị phong tỏa, nhưng đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.
Trung Quốc thúc đẩy hình ảnh “cường quốc năng lượng”
Theo giới phân tích cho rằng, Bắc Kinh đang tận dụng cuộc khủng hoảng hiện nay để củng cố vai trò như một “cường quốc năng lượng” mới của khu vực.
Ông Michal Meidan – Giám đốc bộ phận nghiên cứu năng lượng Trung Quốc tại Viện Nghiên cứu Năng lượng Oxford, nhận định Bắc Kinh đang thận trọng sử dụng cuộc khủng hoảng như một công cụ quyền lực mềm. Theo ông, Trung Quốc muốn hỗ trợ an ninh năng lượng cho các quốc gia láng giềng với điều kiện Bắc Kinh được ưu tiên hàng đầu, đồng thời đặt nền móng cho việc xuất khẩu công nghệ xanh như một giải pháp an ninh trong tương lai.
Trong suốt nhiều năm qua, Trung Quốc đã mở rộng ảnh hưởng toàn cầu thông qua Sáng kiến Vành đai và Con đường, với khoảng 1.000 tỷ USD được đầu tư dưới dạng viện trợ và cho vay cho các dự án hạ tầng, chủ yếu tại các quốc gia đang phát triển.
Tuy nhiên, cuộc chiến tại Iran đang mở ra cơ hội để Bắc Kinh tiếp tục gia tăng ảnh hưởng mà không phải đối mặt với những rủi ro hình ảnh liên quan đến các khoản vay lớn dành cho các nước có mức nợ cao.
Bên cạnh đó, ông Dan Wang – Giám đốc phụ trách Trung Quốc tại Eurasia Group cũng cho rằng, các quan chức Trung Quốc hiện xem năng lượng sạch như một công cụ giúp cải thiện hình ảnh của Sáng kiến Vành đai và Con đường.
Xuất khẩu năng lượng mang tính “chọn lọc”
Dù áp đặt lệnh cấm xuất khẩu dầu mỏ, Trung Quốc vẫn duy trì nguồn cung nhiên liệu cho một số quốc gia nhất định.
Theo các số liệu được đề cập trong tháng đầu tiên của cuộc chiến, lượng nhiên liệu máy bay xuất khẩu từ Trung Quốc sang Việt Nam tăng 34%, xuất khẩu phân bón sang Philippines tăng 33%, trong khi lượng dầu diesel xuất sang Philippines tăng tới 187% so với tháng trước đó.
Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng nhận định, Bắc Kinh đang triển khai chiến lược xuất khẩu mang tính “có chọn lọc”, trong đó yếu tố quan hệ ngoại giao giữ vai trò then chốt. Ông Dan Wang cho rằng, lệnh cấm của Trung Quốc không phải là một lệnh cấm toàn diện mà mang tính chọn lọc rõ rệt và những quốc gia có quan hệ ngoại giao tốt với Bắc Kinh dường như nhận được lợi thế đáng kể.
Theo ông, Việt Nam và Australia là những nước hưởng lợi nhờ quan hệ với Trung Quốc đang cải thiện. Dù chưa được đáp ứng toàn bộ nhu cầu nhiên liệu, các quốc gia này vẫn nhận được nguồn cung đáng kể trong giai đoạn khó khăn.
Trong một số trường hợp, Bắc Kinh cũng gắn hỗ trợ năng lượng với các điều kiện mang tính chính trị. Được biết, trong tháng 3 vừa qua, khi Đài Loan tìm kiếm các nguồn năng lượng thay thế, Văn phòng Sự vụ Đài Loan của Trung Quốc tuyên bố hòn đảo này sẽ có “an ninh tài nguyên tốt hơn sau khi thống nhất hòa bình”.
Hiện, Đài Loan đang nhập khẩu hơn 96% nhu cầu năng lượng và khoảng 60% lượng dầu mỏ của hòn đảo được vận chuyển qua eo biển Hormuz.
Cơ hội thúc đẩy công nghệ xanh
Cuộc chiến tại Trung Đông không chỉ phơi bày mức độ phụ thuộc của Châu Á vào nguồn dầu mỏ từ khu vực này mà còn mở ra cơ hội lớn để Trung Quốc thúc đẩy xuất khẩu công nghệ xanh.
Hiện, Trung Quốc đang giữ vị thế thống trị toàn cầu trong lĩnh vực sản xuất thiết bị điện mặt trời, điện gió, lưới điện thông minh và xe điện. Vì vậy, việc mở rộng xuất khẩu các sản phẩm này được xem là một động lực quan trọng nhằm hỗ trợ nền kinh tế trong nước đang tăng trưởng chậm lại.
Theo ông Erica Downs – học giả nghiên cứu cấp cao tại Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu thuộc Đại học Columbia, nhận định cuộc xung đột đã mang lại cho Trung Quốc “một bàn đạp để đạt được mục tiêu trở thành cường quốc năng lượng”. Bà cho rằng, việc Bắc Kinh có thể sử dụng công nghệ năng lượng như một công cụ khuyến khích hoặc răn đe là yếu tố mang lại lợi thế đáng kể.
Trong một bài viết được công bố trước khi chiến tranh Iran bùng phát, truyền thông nhà nước Trung Quốc nhấn mạnh mục tiêu trở thành “cường quốc năng lượng” sẽ giúp củng cố vị thế chiến lược của Bắc Kinh trong cuộc cạnh tranh giữa các cường quốc.
Ngoài ra, giới chức Trung Quốc cũng cho biết nước này đã “tận dụng triệt để vai trò tích cực của ngoại giao năng lượng”, đồng thời thúc đẩy hàng loạt dự án năng lượng sạch tại Kazakhstan, Montenegro, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Argentina và Algeria.
Khủng hoảng làm dịu chỉ trích về “dư thừa công suất”
Chiến tranh tại Trung Đông cũng mở ra thêm đầu ra cho các sản phẩm công nghệ xanh của Trung Quốc. Trong tháng 3 vừa qua, xuất khẩu tấm pin mặt trời của nước này đã tăng hơn gấp đôi so với tháng trước, trong khi xuất khẩu xe điện tiếp tục đi lên bất chấp các hàng rào thuế quan từ nhiều thị trường lớn.
Theo các chuyên gia cho rằng, trong khi khủng hoảng năng lượng lan rộng, những chỉ trích kéo dài nhiều năm nhằm vào việc Trung Quốc bán hàng hóa giá rẻ ra thị trường quốc tế đã phần nào giảm bớt.
Bà Erica Downs cũng nhận định: “Có rất nhiều quốc gia từng chỉ trích tình trạng dư thừa công suất sản xuất và việc bán phá giá sản phẩm của Trung Quốc ra thế giới. Nhưng trong thời kỳ khủng hoảng, điều đó dường như không còn quá tiêu cực nữa”.
