Chợ giá – Cuộc xung đột tại Trung Đông đã gây ra các cú sốc nguồn cung trên nhiều thị trường hàng hóa, ảnh hưởng sâu rộng đến năng lượng, hóa dầu, nông nghiệp và vận tải biển. Việc gián đoạn lưu thông qua eo biển Hormuz – tuyến đường vận chuyển khoảng 27% lượng dầu giao dịch bằng đường biển trên thế giới – đã tạo ra tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng và áp lực dài hạn lên cơ sở hạ tầng năng lượng vùng Vịnh.
Ngay cả khi các nỗ lực hạ nhiệt căng thẳng đang diễn ra, chi phí vận chuyển cao hơn, phí bảo hiểm chiến tranh và việc phải thay đổi tuyến hàng hải vẫn có thể khiến giá năng lượng duy trì ở mức cao trong thời gian dài.
1. Dầu thô
Dầu thô là mặt hàng bị ảnh hưởng nặng nề nhất từ cuộc xung đột Iran – Mỹ. Khoảng 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu bình thường được vận chuyển qua eo biển Hormuz, bao gồm dầu xuất khẩu từ Saudi Arabia, Iraq, Kuwait, UAE và Qatar. Các nước châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc đặc biệt dễ bị tổn thương.
Trong ngắn hạn, giá dầu thô biến động theo các diễn biến leo thang hoặc hạ nhiệt của cuộc xung đột. Tuy nhiên, về trung và dài hạn, giá dầu có thể tiếp tục được hỗ trợ bởi:
- Các quốc gia tăng tích trữ dự trữ chiến lược.
- Xu hướng giữ lại tài nguyên trong nước.
- Các vấn đề logistics do gián đoạn vận tải.
Nếu Hormuz bị đóng cửa trong thời gian dài, thị trường có thể đối mặt với tình trạng thiếu hụt nguồn cung nghiêm trọng, giá dầu Brent tăng mạnh và phí vận tải biển cũng như bảo hiểm tàu chở dầu tăng vọt.
2. Khí tự nhiên hóa lỏng (LNG)
Qatar là một trong những nhà xuất khẩu LNG lớn nhất thế giới, chiếm khoảng 20% nguồn cung LNG toàn cầu. Gần như toàn bộ LNG của nước này phải đi qua eo biển Hormuz để tới các khách hàng tại châu Á và châu Âu.
Khác với dầu thô, LNG khó thay thế hơn vì:
- Phải có nhà máy hóa lỏng chuyên dụng ở nơi xuất khẩu.
- Phải có cảng tái khí hóa ở nơi nhập khẩu.
- Công suất dự phòng toàn cầu rất hạn chế.
Nguồn cung từ Mỹ hay Australia không đủ để bù đắp hoàn toàn lượng LNG bị mất từ vùng Vịnh. Vì vậy, giá LNG giao ngay tại châu Á có thể tăng mạnh cho đến khi nhu cầu công nghiệp buộc phải giảm hoặc các quốc gia phải áp dụng biện pháp hạn chế tiêu thụ điện.
3. Phân bón (Urê, Amoniac, DAP)
Đây là một trong những rủi ro ít được chú ý nhất. Các nước vùng Vịnh là nhà xuất khẩu lớn các loại phân bón như urê, amoniac, lưu huỳnh và phân lân. Sản xuất phân bón phụ thuộc rất lớn vào khí tự nhiên vừa là nhiên liệu vừa là nguyên liệu đầu vào.
Tác động của chiến tranh và việc phong tỏa Hormuz đã khiến:
- Giá phân đạm và phân lân tăng mạnh.
- Thiếu hụt nguồn cung trên diện rộng.
- Chi phí sản xuất nông nghiệp tăng cao.
Tại Mỹ, giá urê và amoniac đã tăng khoảng 30–40%. Các quốc gia như Ấn Độ, Pakistan, Bangladesh và nhiều nước châu Phi cận Sahara đối mặt với nguy cơ suy giảm năng suất cây trồng và mất an ninh lương thực.
4. Hóa dầu và Naphta
Cuộc chiến đã làm gián đoạn nghiêm trọng nguồn cung naphta và các sản phẩm hóa dầu toàn cầu. Naphta là nguyên liệu cơ bản để sản xuất nhựa. Giá nguyên liệu này tại châu Á và châu Âu đã tăng mạnh, kéo theo giá nhiều loại nhựa như polyethylene và polypropylene tăng hơn 30%.
Do hơn 60% nguồn naphta của châu Á đến từ Trung Đông, nhiều nhà máy hóa dầu đã phải cắt giảm công suất vì thiếu nguyên liệu. Giá trị dòng chảy thương mại hóa dầu bị gián đoạn được ước tính khoảng 20–25 tỷ USD.
Hệ quả là:
- Ngành thực phẩm thiếu vật liệu đóng gói.
- Ngành y tế thiếu các sản phẩm sử dụng polymer và cao su tổng hợp.
- Chi phí sản xuất nhiều mặt hàng tăng mạnh.
5. Nhôm
Thị trường nhôm toàn cầu đang đối mặt với cuộc khủng hoảng nguồn cung lớn nhất trong hơn 25 năm. Các cuộc tấn công quân sự và gián đoạn vận tải đã làm mất khoảng 5% sản lượng nhôm toàn cầu. Đồng thời, việc vận chuyển nguyên liệu như alumina và bauxite cũng gặp khó khăn.
Một số cơ sở luyện nhôm lớn ở Trung Đông bị hư hại nặng. Việc khởi động lại các nhà máy luyện nhôm sau khi đóng cửa hoàn toàn có thể mất từ 12 đến 18 tháng.
Các tổ chức tài chính hiện dự báo thị trường có thể thiếu hụt ít nhất 2 triệu tấn nhôm tinh luyện vào cuối năm 2026. Các nhà sản xuất tại Mỹ và châu Âu cũng khó tìm nguồn thay thế do các rào cản thương mại đối với Trung Quốc và Nga.
