Chợ giá – Trong khi tình hình căng thẳng quân sự tại Trung Đông chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, khả năng Iran áp đặt phí đối với các tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz đang thu hút sự quan tâm của cộng đồng quốc tế. Tuy nhiên, theo các chuyên gia hàng hải và luật quốc tế, ý tưởng này đối mặt với hàng loạt rào cản cả về pháp lý lẫn khả năng thực thi.
Hormuz tiếp tục trở thành tâm điểm căng thẳng
Eo biển Hormuz (tuyến hàng hải chiến lược nối Vịnh Ba Tư với biển Arab và Ấn Độ Dương) đang một lần nữa trở thành tâm điểm chú ý khi căng thẳng giữa Iran với Mỹ và Israel leo thang.
Theo các báo cáo gần đây, khu vực này đã xảy ra nhiều vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại, trong đó có các cuộc tập kích bằng máy bay không người lái và tên lửa. Trong khi đó, các bên đều cáo buộc đối phương vi phạm thỏa thuận ngừng bắn tạm thời kéo dài 60 ngày, làm gia tăng những lo ngại về nguy cơ bất ổn tại một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới.
Diễn biến này cũng làm dấy lên quan ngại rằng Tehran có thể tìm cách thiết lập quyền kiểm soát lâu dài đối với eo biển Hormuz, thậm chí áp dụng cơ chế thu phí đối với khoảng 130 tàu thương mại đi qua tuyến đường này mỗi ngày. Nếu kịch bản đó xảy ra, tác động sẽ không chỉ dừng lại ở Trung Đông mà còn lan rộng tới chuỗi cung ứng toàn cầu và thị trường năng lượng quốc tế.
Eo biển Hormuz từ lâu đã được xem là một trong những điểm nghẽn hàng hải quan trọng nhất thế giới. Theo các tổ chức năng lượng quốc tế, có khoảng 20-30% lượng dầu mỏ giao dịch bằng đường biển toàn cầu cùng một lượng lớn khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) đều được vận chuyển qua tuyến hàng hải này.
Với vai trò đặc biệt quan trọng đối với thương mại năng lượng quốc tế, bất kỳ sự gián đoạn nào tại Hormuz cũng có thể khiến giá dầu thế giới tăng mạnh, kéo theo chi phí vận tải và bảo hiểm hàng hải gia tăng, đồng thời làm gia tăng nguy cơ lạm phát tại nhiều nền kinh tế.
Chính vì vậy, mọi động thái có thể hạn chế quyền tự do hàng hải tại eo biển Hormuz đều đang được cộng đồng quốc tế theo dõi chặt chẽ.
Iran có quyền thu phí hay không?
Theo Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS), eo biển Hormuz được xác định là eo biển quốc tế phục vụ hoạt động hàng hải toàn cầu. Theo đó, các tàu thương mại được hưởng quyền “quá cảnh” (transit passage), cho phép đi lại liên tục và nhanh chóng qua eo biển mà các quốc gia ven biển không được phép đình chỉ quyền này.
Dù một phần eo biển nằm trong vùng lãnh hải của Iran, tuyến phân luồng hàng hải chính lại đi qua vùng biển của Oman và được Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) quy hoạch nhằm bảo đảm an toàn hàng hải. Điều này đồng nghĩa với việc Iran gần như không có cơ sở pháp lý để đơn phương áp đặt khoản phí bắt buộc đối với các tàu chỉ thực hiện quyền quá cảnh quốc tế.
Trong thỏa thuận ngừng bắn tạm thời gồm 14 điểm được đề cập gần đây, Iran cam kết sử dụng “mọi nỗ lực cần thiết” để bảo đảm an toàn cho tàu thương mại trong thời hạn 60 ngày, đồng thời để ngỏ khả năng đàm phán các cơ chế hợp tác trong tương lai với Oman và các quốc gia vùng Vịnh.
Tuy nhiên, theo nhận định của giới chuyên gia, cam kết này không đồng nghĩa với việc Tehran có quyền thiết lập một cơ chế thu phí mới đối với các tàu quá cảnh qua eo biển Hormuz.
Vì sao Hormuz không thể giống kênh đào Suez?
Một trong những lập luận thường được đưa ra là tàu thuyền vẫn phải trả phí khi đi qua kênh đào Suez của Ai Cập hoặc kênh đào Panama. Tuy nhiên, theo giới phân tích cho rằng, hai trường hợp này có bản chất hoàn toàn khác với eo biển Hormuz.
Được biết, kênh đào Suez và kênh đào Panama đều là các công trình nhân tạo nằm hoàn toàn trong lãnh thổ của một quốc gia, được đầu tư, vận hành và kiểm soát tập trung. Vì vậy, mọi tàu thuyền muốn lưu thông đều phải tuân thủ quy trình điều phối, hoa tiêu và nộp phí dịch vụ theo quy định.
Trong khi đó, Hormuz là eo biển tự nhiên rộng khoảng 39km tại điểm hẹp nhất, trải dài trên vùng biển của cả Iran và Oman. Tại đây không tồn tại một hệ thống kiểm soát khép kín như ở Suez, cũng không có cơ chế buộc tàu thuyền phải dừng lại để hoàn tất các thủ tục trước khi đi qua. Theo giới phân tích, chính sự khác biệt này khiến việc áp dụng mô hình thu phí tương tự tại eo biển Hormuz gần như không khả thi.
Thách thức lớn nhất nằm ở khả năng thực thi
Ngay cả trong trường hợp Iran đơn phương tuyên bố áp dụng mức phí đối với các tàu quá cảnh, thách thức lớn nhất vẫn là khả năng buộc các hãng tàu quốc tế phải chấp hành quy định này.
Khác với các tuyến kênh đào, eo biển Hormuz có diện tích rộng, lưu lượng tàu thuyền lớn và chịu sự giám sát của nhiều lực lượng hải quân quốc tế. Vì vậy, nếu muốn buộc những tàu không nộp phí phải dừng lại, Iran sẽ phải áp dụng các biện pháp cưỡng chế như điều tàu chiến, kiểm tra hoặc ngăn chặn phương tiện.
Theo các chuyên gia cho rằng, những động thái như vậy có thể làm gia tăng nguy cơ leo thang căng thẳng quân sự, đồng thời kéo theo sức ép ngoại giao, nguy cơ phải đối mặt với các lệnh trừng phạt bổ sung cũng như phản ứng từ các đối tác thương mại lớn.
Trong thời gian xung đột, nhiều vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại đã khiến hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz bị gián đoạn nghiêm trọng. Tuy nhiên, theo giới chuyên gia, việc sử dụng các biện pháp quân sự trong thời chiến là một vấn đề hoàn toàn khác với việc duy trì một cơ chế thu phí ổn định trong thời bình.
Tiền lệ nguy hiểm đối với thương mại toàn cầu
Theo giới phân tích cho rằng, nếu một quốc gia có thể đơn phương áp đặt phí đối với hoạt động quá cảnh qua một eo biển quốc tế, điều đó có thể tạo ra tiền lệ đối với nhiều tuyến hàng hải chiến lược khác trên thế giới.
Đây cũng là lý do Oman cùng nhiều quốc gia vùng Vịnh bày tỏ lo ngại rằng bất kỳ cơ chế thu phí nào nằm ngoài khuôn khổ luật pháp quốc tế đều có thể làm suy yếu nguyên tắc tự do hàng hải – nền tảng của thương mại toàn cầu trong nhiều thập kỷ qua.
Trong khi đó, giới phân tích nhận định các hãng vận tải biển nhiều khả năng sẽ phản đối việc phải trả phí đối với quyền quá cảnh vốn đã được luật pháp quốc tế bảo đảm.
Hormuz vẫn là “quân bài” chiến lược của Tehran
Dù khả năng thiết lập một cơ chế thu phí lâu dài được đánh giá là rất thấp, Iran vẫn được cho là sở hữu một đòn bẩy đáng kể liên quan đến eo biển Hormuz. Chỉ cần căng thẳng quân sự gia tăng hoặc xuất hiện nguy cơ đóng cửa tuyến hàng hải này, giá dầu và chi phí vận tải toàn cầu thường lập tức biến động mạnh.
Theo các chuyên gia cho rằng, điều đó có thể giúp Tehran gia tăng lợi thế trong các cuộc đàm phán địa chính trị. Tuy nhiên, việc sử dụng eo biển Hormuz như một công cụ gây sức ép trong ngắn hạn là câu chuyện hoàn toàn khác với khả năng kiểm soát lâu dài tuyến hàng hải quốc tế này.
Xét về mặt pháp lý, kinh tế và thực tiễn, giới chuyên gia đánh giá việc áp đặt cơ chế thu phí bắt buộc đối với các tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz khó có cơ hội trở thành hiện thực trong dài hạn.
