Chợ giá – Việc ba nền kinh tế lớn của Đông Nam Á – Việt Nam, Indonesia và Philippines đạt được thỏa thuận thương mại với Mỹ, trong đó bao gồm mức thuế quan thấp hơn đáng kể, đang trở thành tâm điểm chú ý trong khu vực. Theo các chuyên gia, đây có thể là hình mẫu để các quốc gia ASEAN khác tham khảo nhằm bảo vệ lợi ích xuất khẩu trong bối cảnh chính sách thương mại của Mỹ dưới thời Tổng thống – Donald Trump ngày càng trở nên cứng rắn và khó đoán định.
Thỏa thuận “mở cửa” đầy toan tính
Trong tháng 7, Tổng thống Mỹ – Donald Trump đã công bố lần lượt ba thỏa thuận thương mại song phương với Việt Nam, Indonesia và Philippines. Được biết, nội dung chính của các thỏa thuận đều xoay quanh hai điểm chính: mức thuế quan đối với hàng hóa xuất khẩu sang Mỹ được điều chỉnh thấp hơn dự kiến, đổi lại các quốc gia này chấp nhận áp thuế 0% với hàng hóa Mỹ và gia tăng nhập khẩu từ Mỹ.
- Việt Nam: Đạt thỏa thuận giảm thuế xuống 20%, từ mức 46% trước đó. Đồng thời, Việt Nam cũng đồng ý áp dụng mức thuế 0% đối với hàng hóa của Mỹ và tăng cường mở cửa thị trường cho sản phẩm Mỹ.
- Indonesia: Được Mỹ giảm thuế xuống 19% (từ 32%) và cam kết nhập khẩu 15 tỷ USD năng lượng, 4,5 tỷ USD nông sản và 50 máy bay Boeing.
- Philippines: Là quốc gia ASEAN mới nhất đạt được thỏa thuận với Mỹ với mức thuế 19%, giảm nhẹ so với mức đe dọa 20% trước đó. Đổi lại, Philippines sẽ phải nhập khẩu nhiều mặt hàng nông nghiệp và dược phẩm của Mỹ.
Ngoài ra, cả ba thỏa thuận đều bao gồm điều khoản chặt chẽ về hàng hóa trung chuyển, nhằm ngăn chặn hành vi “né thuế” từ các nước thứ ba, đặc biệt là Trung Quốc.
Thuế quan 0% và đàm phán trực tiếp
Theo chuyên gia kinh tế – Dandy Rafitrandi từ Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) cho rằng: “Chìa khóa cho các cuộc đàm phán là mức thuế bằng 0% đối với hàng hóa Mỹ”. Chiến lược mở cửa thị trường này được xem là một hành động thiện chí để đổi lấy ưu đãi thuế quan và tránh nguy cơ bị áp thuế cao từ chính sách “Nước Mỹ trên hết” của ông Trump.
Điểm đặc biệt trong cả ba trường hợp là việc các nhà lãnh đạo cấp cao của Việt Nam, Indonesia và Philippines đều có liên lạc trực tiếp với Tổng thống Trump trước khi đạt được thỏa thuận – từ các cuộc điện đàm cho đến chuyến thăm chính thức. Điều này phản ánh một xu hướng quan trọng, đó là yếu tố “thiện chí chính trị” đóng vai trò quan trọng không kém so với các số liệu kinh tế trong tiến trình đàm phán.
Những điều khoản khiến giới chuyên gia lo ngại
Mặc dù đạt được những điều chỉnh tích cực về thuế, nhưng nhiều chuyên gia cảnh báo về sự đánh đổi trong các nhượng bộ thương mại.
Tại Indonesia, thỏa thuận yêu cầu quốc gia này xóa bỏ hơn 99% thuế quan đối với hàng Mỹ và bỏ các rào cản phi thuế, bao gồm cả các quy định nội địa hóa và kiểm tra trước khi xuất khẩu – những chính sách từng giúp nước này thúc đẩy chuỗi giá trị nội địa và bảo vệ ngành công nghiệp trong nước.
Bên cạnh đó, chuyên gia – Andry Satrio Nugroho từ Viện INDEF cũng bày tỏ lo ngại: “Việc mở cửa như vậy có thể đi ngược với chiến lược phát triển ngành công nghiệp hạ nguồn mà Indonesia theo đuổi suốt một thập kỷ qua.”
Tại Philippines, thỏa thuận bị một số nghị sĩ đánh giá là “không công bằng”, khi Mỹ vẫn duy trì mức thuế 19% trong khi yêu cầu đối tác áp dụng thuế 0%.
ASEAN nên đàm phán cá nhân hay theo khối?
Việc ba quốc gia ASEAN đi đầu trong đàm phán song phương với Mỹ đã đặt ra câu hỏi lớn về vai trò của khối ASEAN trong các vấn đề thương mại quốc tế.
Theo chuyên gia – Made Supriatma từ Viện ISEAS-Yusof Ishak (Singapore) cho rằng, các cuộc đàm phán đơn lẻ sẽ khiến ASEAN khó đạt được lợi ích chung và làm suy yếu nỗ lực hội nhập kinh tế khu vực.
Ông Made cũng cảnh báo: “ASEAN từng cam kết xây dựng một thị trường chung thông qua RCEP. Nếu các nước cạnh tranh để giành lợi thế riêng, điều đó sẽ làm tổn thương sự hợp tác lâu dài của khu vực”.
Tuy nhiên, một số nước như Thái Lan và Malaysia lại gặp khó khăn trong việc áp dụng cùng mô hình. Với Thái Lan – quốc gia có ngành sản xuất nội địa mạnh, thì việc miễn thuế hàng Mỹ có thể ảnh hưởng đến các doanh nghiệp trong nước. Malaysia – với thế mạnh bán dẫn, có thể đàm phán theo hướng khác, chẳng hạn như đổi thuế ưu đãi lấy hợp tác công nghệ cao.
Có thể thấy, mô hình Việt Nam – Indonesia – Philippines có thể không phải là “khuôn mẫu hoàn hảo”, nhưng nó lại đang tạo ra tiền lệ quan trọng cho các quốc gia ASEAN khác, đặc biệt là trong bối cảnh ngày 1/8 tới là thời hạn Mỹ bắt đầu áp dụng loạt biểu thuế mới.
