Chợ giá – Chiến thắng bầu cử mang tính lịch sử của bà Sanae Takaichi – nữ Thủ tướng đầu tiên trong lịch sử Nhật Bản, không chỉ làm thay đổi cục diện chính trị tại Tokyo mà còn tạo ra những dư chấn đáng kể trên toàn khu vực Châu Á – Thái Bình Dương. Phản ứng từ các thủ đô Châu Á đã cho thấy một sự đồng thuận hiếm hoi, khi một Nhật Bản mạnh mẽ và tự tin hơn được nhìn nhận như một yếu tố tích cực đối với ổn định khu vực. Trong bức tranh chung đó, Trung Quốc nổi lên như ngoại lệ đáng chú ý duy nhất.
Nhật Bản trước thách thức lịch sử và kỳ vọng ổn định khu vực
Chiến thắng của bà Takaichi đã trao cho bà mức độ quyền lực chính trị lớn nhất mà một nhà lãnh đạo Nhật Bản nắm giữ trong thời kỳ hậu Thế chiến II. Quan trọng hơn, sự kiện này đánh dấu bước chuyển đáng chú ý trong vai trò khu vực của Tokyo. Từ chỗ từng khiến nhiều quốc gia Châu Á cảnh giác sâu sắc vì quá khứ quân phiệt, Nhật Bản hiện ngày càng được nhìn nhận như một nhân tố ổn định trong cấu trúc an ninh Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.
Sự thay đổi đó không đồng nghĩa với việc khu vực “quên đi lịch sử”. Giai đoạn Nhật Bản chiếm đóng phần lớn Đông Nam Á trong giai đoạn 1941 – 1945, cùng nhiều tội ác chiến tranh, vẫn là ký ức đau thương, đặc biệt với Trung Quốc và bán đảo Triều Tiên. Co đến nay, Bắc Kinh vẫn thường xuyên viện dẫn quá khứ này để cảnh báo trước bất kỳ dấu hiệu hồi sinh quân sự nào của Tokyo.
Tuy nhiên, trước tình hình địa chính trị hiện nay, các quốc gia Châu Á đang đứng trước yêu cầu phải thích nghi với thực tế mới, thay vì chỉ nhìn lại lịch sử.
Mỹ thiếu chắc chắn, Trung Quốc ngày càng cứng rắn
Những biến chuyển trong môi trường địa chính trị đang khiến vai trò của Nhật Bản tại Châu Á được nhìn nhận lại theo một cách rõ nét và thực tế hơn. Đằng sau sự thay đổi đó là hai động lực chính đang âm thầm nhưng mạnh mẽ định hình lại cán cân kỳ vọng và niềm tin của các quốc gia trong khu vực.
Trước hết, chính sách đối ngoại mang nặng tính giao dịch của Mỹ, đặc biệt dưới thời Tổng thống Donald Trump, đã khiến niềm tin của nhiều đồng minh vào sự ổn định và lâu dài của các cam kết từ Washington bị xói mòn. Khẩu hiệu “Nước Mỹ trên hết” đã làm gia tăng tính khó lường trong các bảo đảm về an ninh và thương mại. Từ Ấn Độ đến Đài Loan, cảm giác bất an ngày càng hiện hữu. New Delhi dù đạt được một thỏa thuận thương mại với Mỹ, song đó là kết quả của những vòng đàm phán căng thẳng, với lợi thế nghiêng rõ về phía Washington. Trong khi đó, Đài Bắc lo ngại tương lai an ninh của mình có thể bị đặt vào thế mặc cả trong quan hệ Mỹ – Trung, như một “quân bài” trong tính toán chiến lược của các cường quốc.
Bên cạnh đó, Trung Quốc ngày càng sẵn sàng sử dụng các biện pháp cưỡng chế như một công cụ thường trực trong chính sách đối ngoại, từ trừng phạt thương mại, hạn chế du lịch, kiểm soát khoáng sản chiến lược cho tới các hoạt động gây sức ép ở Biển Đông. Những động thái này khiến nhiều quốc gia trong khu vực nhận ra nhu cầu cấp thiết về các đối trọng đáng tin cậy.
Phản ứng ngược từ áp lực của Bắc Kinh
Phản ứng cứng rắn của Trung Quốc trước tuyên bố của bà Takaichi rằng một cuộc khủng hoảng tại eo biển Đài Loan sẽ tác động trực tiếp đến an ninh Nhật Bản dường như đã tạo ra hiệu ứng ngược. Thay vì khiến Tokyo điều chỉnh lập trường, việc bà Takaichi không rút lại phát biểu – dù vẫn khẳng định mong muốn duy trì quan hệ ổn định với Bắc Kinh, cho thấy quan điểm ngày càng rõ ràng và quyết đoán hơn của Nhật Bản trong các vấn đề an ninh khu vực.
Áp lực từ Bắc Kinh, thay vì làm Nhật Bản chùn bước, lại góp phần củng cố sự ủng hộ trong nước đối với chủ trương giảm phụ thuộc kinh tế vào nền kinh tế lớn thứ hai thế giới. Đồng thời, xu hướng tăng cường tự chủ trong các lĩnh vực chiến lược như đất hiếm, năng lượng và công nghệ cao cũng được thúc đẩy mạnh mẽ hơn.
Hàn Quốc đổi hướng, hợp tác Nhật – Hàn được hâm nóng
Một Tokyo tự tin và chủ động hơn rõ ràng không nằm trong trật tự khu vực mà Bắc Kinh mong muốn. Tuy nhiên, với nhiều cường quốc tầm trung ở Châu Á, điều đó lại mở ra một lựa chọn cân bằng chiến lược đáng cân nhắc.
Hàn Quốc chính là ví dụ tiêu biểu cho sự dịch chuyển này. Từng mang nặng hoài nghi đối với Nhật Bản vì những thù địch trong quá khứ, Seoul thời gian gần đây đã phát đi những tín hiệu thay đổi rõ rệt. Cuộc “ngoại giao trống” giữa Thủ tướng Takaichi và Tổng thống Lee Jae Myung không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng, mà còn cho thấy nỗ lực thực chất nhằm vượt qua di sản lịch sử để thúc đẩy hợp tác.
Cả Tokyo và Seoul đều ngày càng nhận thức rõ rằng một quan hệ đối tác vững chắc là điều cần thiết, trong khi áp lực từ Trung Quốc gia tăng và mối đe dọa an ninh dai dẳng từ Triều Tiên vẫn hiện hữu.
Tranh luận an ninh mới trong lòng nước Nhật
Những chuyển động của môi trường khu vực đang gây tác động rõ nét đến dư luận trong nước Nhật Bản. Chi tiêu quốc phòng được đẩy lên mức kỷ lục, trong khi các cuộc thảo luận về vai trò quân sự – vốn từng bị xem là điều cấm kỵ, nay xuất hiện với tần suất dày hơn trên các diễn đàn chính sách.
Theo khảo sát của Văn phòng Nội các Nhật Bản năm 2025 cho thấy, 45,2% người dân ủng hộ việc tăng quy mô và năng lực của Lực lượng Phòng vệ, cao hơn so với mức 42% ghi nhận năm 2022. Sự thay đổi này chủ yếu xuất phát từ lo ngại trước sức mạnh quân sự và các hoạt động ngày càng quyết đoán của Trung Quốc trong khu vực.
Cơ hội lớn đi kèm rủi ro chính trị
Bà Takaichi hiện đang đứng trước cơ hội mang tính lịch sử để thúc đẩy vai trò khu vực của Nhật Bản, song con đường phía trước cũng tiềm ẩn không ít rủi ro chính trị. Việc xem xét sửa đổi Hiến pháp hòa bình – văn kiện do Mỹ áp đặt sau Thế chiến II và cho đến nay vẫn chưa từng được thay đổi, đòi hỏi một sự cân bằng hết sức tinh tế.
Nếu quá thận trọng, bà có thể đánh mất động lực và làm suy yếu quyền lực chính trị của mình. Ngược lại, những bước đi quá táo bạo lại dễ làm dấy lên lo ngại từ các nước láng giềng, đồng thời vô tình củng cố lập luận của Trung Quốc rằng Nhật Bản đang tiến tới “tái vũ trang”.
Dù vậy, với phần lớn các quốc gia Châu Á, một Nhật Bản ổn định, tự tin và có trách nhiệm đang được nhìn nhận như một yếu tố ngày càng thiết yếu trong bối cảnh khu vực bị kẹp giữa sự bất định đến từ Mỹ và áp lực gia tăng từ Trung Quốc. Trái lại, chính viễn cảnh đó lại trở thành điều khiến Trung Quốc quan ngại nhất.
