Chợ giá – Từ những vùng đất từng chỉ gắn với cao su và cà phê, sầu riêng đang nhanh chóng trở thành một ngành hàng tỷ USD của Đắk Lắk. Nhưng phía sau sự bùng nổ về diện tích và giá trị xuất khẩu là một bài toán lớn hơn: làm thế nào để biến lợi thế mùa vụ thành một chuỗi giá trị bền vững, thay vì chạy theo diện tích và sản lượng.
Từ “vương quốc cà phê” đến vùng đất của sầu riêng
Được biết, Đắk Lắk hiện có hơn 214.000ha cà phê, với sản lượng hàng năm thuộc nhóm lớn nhất cả nước. Và đây vẫn là ngành hàng nông nghiệp đặc biệt quan trọng đối với địa phương.
Dù vậy, trong vài năm gần đây, diện tích sầu riêng lại tăng nhanh. Theo số liệu cập nhật của tỉnh, diện tích sầu riêng hiện vào khoảng 41.000-45.000ha, tùy phạm vi và thời điểm thống kê. Sản lượng năm 2025 đạt khoảng 446.000 tấn, trong khi vụ 2026 được kỳ vọng tiến tới khoảng 500.000 tấn. Riêng năm 2025, ngành sầu riêng mang về khoảng 1,1 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu cho tỉnh.
Những con số này cho thấy, sầu riêng đang ngày càng có vị trí rõ nét trong cơ cấu nông nghiệp Đắk Lắk. Cà phê vẫn giữ vai trò trụ cột, nhưng sầu riêng đang trở thành nguồn thu mới có giá trị cao, góp phần thay đổi cơ cấu cây trồng và cách người dân nhìn nhận giá trị của mỗi hecta đất nông nghiệp.
Theo định hướng mới của tỉnh, bài toán đặt ra không còn đơn thuần là mở rộng thêm bao nhiêu hecta sầu riêng, mà là làm thế nào để tạo ra nhiều giá trị hơn từ chính diện tích đang có.
“Không thể bỏ mặc vườn sầu riêng”
Sức hấp dẫn của sầu riêng trước hết nằm ở giá trị kinh tế. Nhưng để có một vụ thu hoạch thành công, người trồng phải bỏ ra nhiều vốn, công sức và thời gian hơn so với cà phê.
Ông ông Lê Tuấn Tài – một nông dân trồng sầu riêng tại Đắk Lắk ví von: “Không thể bỏ mặc vườn sầu riêng một tuần, trong khi có thể để vườn cà phê lâu hơn mà không cần chăm sóc quá nhiều”.
Từ tưới nước, bổ sung dinh dưỡng, phòng trừ sâu bệnh đến xử lý ra hoa, giữ trái và thu hoạch, mỗi giai đoạn sinh trưởng của cây đều đòi hỏi kỹ thuật và sự theo dõi sát sao.
Đổi lại, nếu đáp ứng được yêu cầu của thị trường, giá trị thu được trên cùng một đơn vị diện tích có thể cao hơn đáng kể.
Ông Đỗ Việt Hùng, chủ một vườn sầu riêng tại xã Ê Tul, cũng bắt đầu trồng loại cây này từ năm 2017. Trước khi có vụ thu hoạch đầu tiên, ông đã đầu tư hơn 10 tỷ đồng cho hệ thống tưới tự động, phân bón và chăm sóc vườn.
Theo ông Hùng, vườn bắt đầu cho quả khoảng 3 năm sau khi trồng. Giá sầu riêng khi đó khoảng 25.000 đồng/kg, sau đó có thời điểm tăng lên khoảng 60.000 đồng/kg.
Những con số này phần nào lý giải sức hút của sầu riêng, khi ngày càng nhiều hộ trồng cà phê bắt đầu dành một phần diện tích để chuyển sang loại cây này.
Dù vậy, mức lợi nhuận hấp dẫn cũng đi kèm những rủi ro lớn hơn. Sầu riêng đòi hỏi vốn đầu tư cao, kỹ thuật canh tác chặt chẽ và phụ thuộc đáng kể vào thị trường xuất khẩu.
Trung Quốc tạo cú hích cho ngành sầu riêng Việt Nam
Đằng sau tốc độ phát triển nhanh của ngành sầu riêng Việt Nam chính là sự mở rộng mạnh mẽ của thị trường Trung Quốc.
Năm 2022, Việt Nam và Trung Quốc ký nghị định thư về yêu cầu kiểm dịch thực vật đối với sầu riêng tươi xuất khẩu sang Trung Quốc. Việc chuyển từ thương mại tiểu ngạch sang xuất khẩu chính thức đã tạo ra bước ngoặt lớn đối với ngành hàng này.
Kể từ đó, Trung Quốc đã nhanh chóng trở thành thị trường tiêu thụ chủ lực của sầu riêng Việt Nam. Năm 2025, Trung Quốc nhập khẩu tổng cộng khoảng 1,868 triệu tấn sầu riêng tươi. Trong đó, Việt Nam xuất khoảng 941.000 tấn, chiếm 50,37% về khối lượng và lần đầu vượt Thái Lan về lượng sầu riêng tươi cung cấp cho thị trường này.
Tuy nhiên, nếu xét về giá trị, khoảng cách vẫn còn. Bởi, trong năm 2025, Trung Quốc chi khoảng 3,44 tỷ USD cho sầu riêng Việt Nam, trong khi giá trị nhập khẩu từ Thái Lan đạt khoảng 4 tỷ USD.
Những con số này cho thấy Việt Nam đã có bước tiến rất nhanh về sản lượng, nhưng cuộc cạnh tranh tiếp theo sẽ không chỉ nằm ở việc đưa được nhiều trái sầu riêng hơn sang thị trường Trung Quốc.
Giá trị trên mỗi kilogram, chất lượng, độ ổn định và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn sẽ ngày càng trở thành những yếu tố quan trọng đối với ngành sầu riêng Việt Nam.
Từ cuộc đua diện tích sang cuộc đua chất lượng
Ông Lê Anh Trung – Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk cho rằng, tương lai của ngành không nên được nhìn nhận đơn giản theo hướng sầu riêng thay thế cà phê.
Cà phê vẫn giữ vị trí đặc biệt đối với Đắk Lắk, cả về kinh tế lẫn văn hóa. Trong khi đó, sầu riêng có thể trở thành ngành hàng xuất khẩu giá trị cao, bổ sung cho nền nông nghiệp của tỉnh.
Quan điểm này càng trở nên đáng chú ý khi diện tích sầu riêng tăng nhanh. Theo cơ quan chuyên môn của Đắk Lắk, tỉnh hiện đang có hàng trăm mã số vùng trồng và hàng chục cơ sở đóng gói được phê duyệt phục vụ xuất khẩu. Riêng hệ thống phục vụ xuất khẩu sang Trung Quốc đang tiếp tục được chuẩn hóa về vùng nguyên liệu, cơ sở đóng gói và kiểm soát chất lượng.
Những yêu cầu này đang từng bước thay đổi cách người dân sản xuất. Một vườn cây muốn tham gia chuỗi xuất khẩu chính thức không thể chỉ tập trung vào năng suất. Nguồn gốc cây giống, quy trình sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, dư lượng hóa chất, nhật ký canh tác, thời điểm thu hoạch và khả năng truy xuất nguồn gốc đều trở thành những yếu tố quan trọng.
Nói cách khác, các tiêu chuẩn từ thị trường đang quay trở lại tác động trực tiếp đến vườn cây, buộc cả chuỗi sản xuất phải thay đổi.
Sự chuyển dịch này cũng kéo theo sự tham gia ngày càng rõ nét của các doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu. Công ty TNHH Trái cây Việt Nam 001 (thành lập năm 2022) cũng đã tham gia thu mua, đóng gói và xuất khẩu sầu riêng với hàng nghìn container.
Bà Nguyễn Thị Mỹ Duy – lãnh đạo doanh nghiệp, cho biết công ty đang liên kết với các hợp tác xã tại địa phương, với vùng nguyên liệu khoảng 1.500ha.
Theo bà Duy, dư địa tại thị trường Trung Quốc vẫn còn, nhưng cạnh tranh trong giai đoạn tới sẽ không thể chỉ dựa vào số lượng.
Bà nhấn mạnh: “Chất lượng bắt đầu từ vườn cây, chứ không phải nhà máy”.
Đây cũng là lý do doanh nghiệp tính đến việc đầu tư sâu hơn vào chế biến, với các sản phẩm như bánh sầu riêng, trái cây sấy và nhiều mặt hàng giá trị gia tăng khác.
Mục tiêu không chỉ dừng ở việc bán trái tươi. Khi những quả sầu riêng không đạt mức giá cao của phân khúc xuất khẩu, phần sản phẩm này vẫn có thể được đưa vào chế biến, qua đó giảm áp lực phải tiêu thụ toàn bộ sản lượng trong một khoảng thời gian ngắn.
Từ câu chuyện mở rộng diện tích, ngành sầu riêng Đắk Lắk đang đứng trước một bài toán khác: làm thế nào để nâng giá trị trên chính sản lượng đang có.
Cà phê và sầu riêng cùng tìm chỗ đứng ở Đắk Lắk
Sự phát triển quá nhanh của bất kỳ loại cây trồng nào cũng đi kèm rủi ro. Khi giá cao, nông dân có xu hướng mở rộng diện tích, nhưng sầu riêng cần nhiều năm để hình thành vườn cho năng suất ổn định. Nếu nguồn cung tăng nhanh hơn tốc độ mở rộng của thị trường, giá có thể biến động mạnh.
Và sầu riêng cũng đang phụ thuộc lớn vào một số thị trường xuất khẩu, đặc biệt là Trung Quốc. Dữ liệu thương mại cho thấy quy mô thị trường này rất lớn. Năm 2025, Trung Quốc nhập khẩu khoảng 7,49 tỷ USD sầu riêng tươi, với tổng khối lượng 1,868 triệu tấn.
Nhưng thị trường càng lớn, yêu cầu đặt ra cũng càng cao. Bởi, sự phụ thuộc lớn vào một thị trường đồng nghĩa với việc ngành hàng phải đáp ứng chặt chẽ các yêu cầu về kiểm dịch, truy xuất nguồn gốc và an toàn thực phẩm. Chỉ một vấn đề liên quan đến dư lượng hóa chất hoặc vi phạm quy định tại vùng trồng, cơ sở đóng gói cũng có thể ảnh hưởng đến hoạt động xuất khẩu.
Đây cũng là lý do các cơ quan quản lý và doanh nghiệp tại Đắk Lắk đang chuyển trọng tâm từ mở rộng sản lượng sang chuẩn hóa vùng nguyên liệu, kiểm soát chất lượng, phát triển chế biến và đa dạng hóa thị trường.
Những gì đang diễn ra tại Đắk Lắk vì thế không nhất thiết phải được nhìn nhận như một cuộc cạnh tranh giữa cà phê và sầu riêng. Hai loại cây trồng này có thể cùng tồn tại trong một mô hình nông nghiệp đa dạng hơn.
Hiện, Đắk Lắk vẫn triển khai các chương trình tái canh cà phê nhằm nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị ngành hàng. Kế hoạch giai đoạn 2026-2030 của tỉnh xác định cà phê tiếp tục là ngành hàng có ý nghĩa quan trọng về kinh tế, xã hội và văn hóa. Trong khi đó, sầu riêng mở ra hướng đi mới cho những khu vực có điều kiện đất đai, nguồn nước và khí hậu phù hợp.
Thay vì đặt câu hỏi cây nào sẽ thay thế cây nào, bài toán lớn hơn là làm thế nào để mỗi vùng đất tạo ra giá trị cao hơn nhưng vẫn duy trì sức khỏe đất, nguồn nước và khả năng sản xuất lâu dài.
Đó cũng là hướng chuyển đổi mà Đắk Lắk đang theo đuổi, đó là từ tư duy quản lý sản lượng sang quản lý giá trị gia tăng.
Sầu riêng và hành trình tạo chuỗi giá trị tỷ USD
Theo ông Lê Anh Trung cho rằng, giai đoạn tiếp theo của ngành sầu riêng sẽ không thể chỉ xoay quanh câu hỏi có thể trồng thêm bao nhiêu hecta. Điều quan trọng hơn là tạo ra bao nhiêu giá trị trên diện tích hiện có.
Muốn vậy, ngành hàng cần một chuỗi hoàn chỉnh, từ vùng nguyên liệu đạt chuẩn, mã số vùng trồng, kiểm nghiệm, truy xuất nguồn gốc đến cơ sở đóng gói, kho lạnh, logistics, chế biến sâu và xây dựng thương hiệu.
Đây cũng là hướng đi mà ngành nông nghiệp Đắk Lắk đang theo đuổi. Tỉnh không chỉ xem sầu riêng là một loại trái cây xuất khẩu, mà hướng tới xây dựng một hệ sinh thái nông nghiệp có khả năng tạo ra giá trị cao hơn.
Được biết, năm 2025, tổng kim ngạch xuất khẩu của Đắk Lắk đạt khoảng 2,8 tỷ USD, trong đó cà phê và sầu riêng đều là những ngành hàng chủ lực. Nếu giai đoạn đầu là cuộc chạy đua về diện tích và sản lượng, giai đoạn tiếp theo sẽ là cuộc đua về chất lượng, công nghệ, thương hiệu và khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng.
Với nhiều hộ nông dân, sầu riêng đã mang lại mức thu nhập mà cây cà phê trước đây khó có thể đem lại trên cùng diện tích.
Nhưng giá trị lớn nhất của sầu riêng có lẽ không nằm ở việc loại cây này có thể thay thế cà phê. Sự xuất hiện của nó đang buộc một vùng nông nghiệp truyền thống phải đặt ra những câu hỏi mới: sản xuất thế nào để đáp ứng thị trường quốc tế, làm sao kiểm soát chất lượng và làm thế nào để giữ lại nhiều giá trị hơn ngay tại vùng trồng.
Đắk Lắk vẫn là vùng đất của cà phê. Nhưng giữa những đồi cà phê ấy, sầu riêng đang mở ra một chương mới cho nền nông nghiệp địa phương.
