Chợ giá – Không chỉ tác động đến thị trường năng lượng, cuộc xung đột tại Trung Đông đang tạo ra những chấn động sâu rộng đối với chuỗi cung ứng thực phẩm toàn cầu. Từ nguồn cung phân bón, chi phí nhiên liệu, hoạt động vận tải đến sản xuất bao bì thực phẩm đều chịu ảnh hưởng đáng kể, làm gia tăng lo ngại về nguy cơ xuất hiện một cuộc khủng hoảng lương thực mới cũng như áp lực giá cả kéo dài trong những năm tới.
Phân bón trở thành “điểm nghẽn” của sản xuất lương thực
Được biết, một trong những tác động nghiêm trọng nhất của cuộc xung đột tại Trung Đông chính là sự gián đoạn nguồn cung phân bón và năng lượng – hai yếu tố được xem là nền tảng của nền nông nghiệp hiện đại.
Trong suốt nhiều thập kỷ qua, khu vực Vịnh Ba Tư giữ vai trò trung tâm sản xuất phân bón nitơ của thế giới. Trước khi chiến tranh bùng phát, eo biển Hormuz đã đảm nhiệm khoảng một phần ba hoạt động thương mại phân bón toàn cầu, đồng thời khu vực này cũng là nguồn cung lưu huỳnh quan trọng, nguyên liệu thiết yếu để sản xuất nhiều loại phân bón khác.
Tuy nhiên, xung đột đã gây gián đoạn nghiêm trọng hoạt động xuất khẩu, đẩy giá phân bón tăng mạnh và buộc nông dân tại nhiều quốc gia phải cạnh tranh để đảm bảo nguồn cung. Không chỉ vậy, chiến tranh còn ảnh hưởng đến nguồn cung khí đốt tự nhiên – nguyên liệu quan trọng trong quá trình sản xuất phân bón nitơ. Đây là loại phân bón đóng vai trò nền tảng đối với khoảng một nửa sản lượng lương thực toàn cầu nhờ cung cấp dưỡng chất cần thiết cho sự phát triển của cây trồng.
Tác động từ cuộc khủng hoảng cũng đã bắt đầu xuất hiện tại nhiều khu vực. Một số nhà sản xuất ở Ấn Độ và Bangladesh đã phải cắt giảm sản lượng, trong khi các doanh nghiệp châu Âu đối mặt với áp lực ngày càng lớn do giá khí đốt tăng cao.
Theo các chuyên gia cho rằng, những dấu hiệu ban đầu cho thấy nông dân đã bắt đầu giảm lượng phân bón mua vào. Nếu tình trạng gián đoạn kéo dài, việc cắt giảm sử dụng phân bón trong các vụ mùa sắp tới có thể khiến năng suất cây trồng suy giảm đáng kể trong năm sau.
Ông Wesley Davis – nhà kinh tế tại Meridian Agribusiness Advisors, cũng cảnh báo: “Đây không chỉ là cú sốc về giá cả. Nó cũng có thể trở thành cú sốc về sản lượng với độ trễ nhất định”.
Từ nhiên liệu đến vận tải, mọi mắt xích đều chịu áp lực
Và năng lượng đóng vai trò không thể thiếu trong toàn bộ chuỗi sản xuất lương thực hiện đại, từ khâu canh tác đến vận chuyển, phân phối. Máy kéo sử dụng dầu diesel để phục vụ hoạt động sản xuất nông nghiệp, các hệ thống tưới tiêu và phun thuốc bảo vệ thực vật cần nhiên liệu để vận hành, trong khi nhiều loại nông sản được trồng trong nhà kính phụ thuộc vào khí đốt để duy trì điều kiện nhiệt độ phù hợp.
Trong khi xung đột kéo dài, áp lực lên nguồn cung nhiên liệu toàn cầu đang gia tăng, kéo theo chi phí sản xuất nông nghiệp tăng mạnh. Tại một số quốc gia châu Á, nông dân đã phải trì hoãn hoặc cắt giảm hoạt động gieo trồng lúa do giá nhiên liệu và phân bón leo thang. Trong khi đó, triển vọng mùa vụ tại Pháp và Australia cũng đã được điều chỉnh theo hướng kém tích cực hơn.
Không chỉ sản xuất, hoạt động vận tải quốc tế cũng đang đối mặt với nhiều thách thức khi các tuyến hàng hải quan trọng qua eo biển Hormuz và Biển Đỏ bị gián đoạn.
Được biết, chi phí vận chuyển ngũ cốc, hạt có dầu và phân bón đã tăng đáng kể, đồng thời thời gian giao hàng kéo dài hơn so với trước. Ngay cả vận tải đường bộ cũng trở nên tốn kém hơn khi giá nhiên liệu tiếp tục duy trì ở mức cao.
Bao bì thực phẩm khan hiếm, nhiều ngành sản xuất bị ảnh hưởng
Tác động của cuộc xung đột không chỉ dừng lại ở hoạt động sản xuất và vận chuyển lương thực mà còn lan rộng sang các ngành công nghiệp phụ trợ liên quan đến thực phẩm.
Theo Rabobank, Trung Đông hiện đang cung cấp khoảng một phần ba lượng naphtha được giao dịch trên toàn cầu. Đây chính là nguyên liệu quan trọng trong sản xuất nhựa dùng cho bao bì thực phẩm, khiến chuỗi cung ứng nhiều mặt hàng tiêu dùng chịu ảnh hưởng khi nguồn cung bị gián đoạn.
Tuy nhiên, những hệ lụy từ tình trạng thiếu hụt nguyên liệu đã bắt đầu xuất hiện tại nhiều quốc gia. Tại Malaysia, nguồn cung nhựa dùng để sản xuất chai sữa dung tích 2 lít bị thiếu hụt, khiến nhiều kệ hàng tạp hóa rơi vào tình trạng trống hàng.
Trong khi đó, tại Nhật Bản, sự khan hiếm nguồn cung mực in đã buộc nhà sản xuất khoai tây chiên lớn nhất nước này phải chuyển sang sử dụng bao bì đen trắng cho một số sản phẩm.
Không chỉ vậy, Nhật Bản còn đang đối mặt với nguy cơ thiếu hụt chuối khi nguồn cung ethylene (loại khí đóng vai trò thiết yếu trong quá trình làm chín trái cây) ngày càng suy giảm, làm gia tăng áp lực đối với chuỗi cung ứng thực phẩm của nước này.
Dầu thực vật tăng giá mạnh vì nhu cầu nhiên liệu sinh học
Giá dầu tăng cao đang tạo ra những tác động lan tỏa đáng kể đối với thị trường thực phẩm toàn cầu. Khi nhiên liệu hóa thạch trở nên đắt đỏ hơn, nhu cầu đối với nhiên liệu sinh học và diesel tái tạo tăng mạnh, kéo theo sự dịch chuyển của nhiều loại nguyên liệu nông nghiệp từ lĩnh vực thực phẩm sang sản xuất năng lượng.
Trong khi đó, các mặt hàng như đậu nành và hạt cải dầu ngày càng được sử dụng nhiều hơn cho mục đích sản xuất nhiên liệu, làm gia tăng áp lực lên nguồn cung dành cho ngành thực phẩm. Hệ quả là giá dầu thực vật đã tăng vọt lên mức cao nhất kể từ giai đoạn ngay sau khi Nga phát động chiến dịch quân sự toàn diện tại Ukraine vào năm 2022.
Nguy cơ bùng phát khủng hoảng giá lương thực toàn cầu
Trước khi xung đột tại Trung Đông bùng phát, nhiều tổ chức quốc tế từng dự báo lạm phát thực phẩm toàn cầu sẽ tiếp tục hạ nhiệt trong năm nay. Tuy nhiên, những tác động từ chiến tranh đã nhanh chóng làm thay đổi triển vọng này.
Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), giá hàng hóa lương thực toàn cầu trong tháng 4 đã tăng lên mức cao nhất trong vòng ba năm qua. Đồng thời, FAO cũng cảnh báo việc eo biển Hormuz tiếp tục đóng cửa có thể dẫn đến một cuộc khủng hoảng giá lương thực nghiêm trọng trong khoảng từ 6 đến 12 tháng tới.
Tại Mỹ, chi phí đầu vào của các doanh nghiệp thực phẩm và đồ uống đã tăng mạnh, kéo theo giá thực phẩm trong tháng 4 ghi nhận mức tăng lớn nhất trong gần bốn năm. Theo các nhà kinh tế cho rằng, những tác động từ cuộc xung đột có thể tiếp tục gây áp lực lên giá lương thực ít nhất đến năm 2027.
Ở thị trường châu Âu, Rabobank cũng dự báo người tiêu dùng sẽ cảm nhận rõ ảnh hưởng của tình trạng chi phí gia tăng vào mùa Giáng sinh năm nay. Trong khi đó, tại Anh, có hơn 80% doanh nghiệp trong lĩnh vực thực phẩm và đồ uống cho biết đang có kế hoạch tăng giá bán trong thời gian tới, cho thấy áp lực giá cả vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt.
Thách thức mới đối với kinh tế toàn cầu
Giá lương thực tăng cao cũng đang khiến quá trình kiểm soát lạm phát của các ngân hàng trung ương trở nên khó khăn hơn, đặc biệt tại các nền kinh tế mới nổi, nơi chi tiêu cho thực phẩm chiếm tỷ trọng lớn trong ngân sách của các hộ gia đình.
Theo Capital Economics, các quốc gia có thu nhập thấp sẽ là nhóm chịu tác động nặng nề nhất từ đà tăng của giá phân bón. Nguy cơ này càng trở nên đáng lo ngại khi hiện tượng El Niño được dự báo có thể xuất hiện với cường độ mạnh, làm gia tăng rủi ro đối với hoạt động sản xuất nông nghiệp tại nhiều khu vực trên thế giới.
Trước những diễn biến này, nhiều chính phủ đã bắt đầu triển khai các biện pháp can thiệp nhằm giảm thiểu tác động đối với an ninh lương thực và sản xuất nông nghiệp. Được biết, Trung Quốc và Nga đã thực hiện các biện pháp nhằm đảm bảo nguồn cung phân bón cho nông dân trong nước. Tại Mỹ, chính quyền đang tìm kiếm các nguồn cung thay thế đồng thời giảm thuế đối với thiết bị nông nghiệp để hỗ trợ hoạt động sản xuất.
Trong khi đó, Ma-rốc đã tích trữ lượng lương thực đủ sử dụng trong sáu tháng. Liên minh châu Âu cũng tạm thời đình chỉ thuế nhập khẩu đối với một số loại phân bón và đang xem xét các kế hoạch dự trữ chiến lược nhằm tăng cường khả năng ứng phó trước những biến động của thị trường.
Các nước nghèo đối mặt nguy cơ lớn nhất
Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), các quốc gia phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu tại châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh hiện đang nằm trong nhóm dễ bị tổn thương nhất trước tình trạng thiếu hụt phân bón và chi phí sản xuất nông nghiệp gia tăng. Trong khi các nền kinh tế giàu có có thể hỗ trợ nông dân thông qua các gói trợ cấp và chính sách tài khóa, nhiều quốc gia nghèo lại không đủ nguồn lực để ứng phó với những cú sốc mới.
Liên Hợp Quốc cũng đã cảnh báo nhiều nền kinh tế đang phát triển hiện đã chịu áp lực nợ công lớn, khiến khả năng hấp thụ thêm các đợt tăng giá trở nên hạn chế. Trong khi đó, giá phân bón leo thang có thể buộc những nông dân nghèo nhất phải cắt giảm sản xuất, làm gia tăng nguy cơ mất mùa và tiếp tục đẩy giá lương thực lên cao trong tương lai.
Đáng lo ngại hơn, Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) cho biết, nếu xung đột tại Iran không được hạ nhiệt trong năm nay, có thể sẽ có thêm tới 45 triệu người rơi vào tình trạng đói nghiêm trọng, đưa tổng số người bị ảnh hưởng lên mức cao kỷ lục.
Trong khi hoạt động viện trợ lương thực bị đình trệ và chuỗi cung ứng toàn cầu tiếp tục đối mặt với nhiều gián đoạn, cuộc xung đột tại Trung Đông đang dần vượt ra ngoài phạm vi của một cuộc khủng hoảng địa chính trị. Những tác động lan tỏa tới thị trường phân bón, năng lượng và lương thực cho thấy đây đang trở thành mối đe dọa trực tiếp đối với an ninh lương thực toàn cầu cũng như sinh kế của hàng trăm triệu người trên thế giới.
