Chợ giá – Bên dưới những cánh rừng mưa nhiệt đới xanh thẳm và những dòng sông trù phú nuôi sống hàng triệu con người, Đông Nam Á đang cất giữ một “kho báu” khiến các cường quốc thế giới không khỏi thèm khát, đó là các nguyên tố đất hiếm. Đây được xem là nguồn tài nguyên chiến lược có khả năng định hình cục diện kinh tế, công nghệ và an ninh thế giới trong nhiều thập kỷ tới.
“Vàng mới” của thế kỷ 21
Đất hiếm (gồm các nguyên tố như neodymium, dysprosium, yttrium…) là vật liệu không thể thiếu trong sản xuất động cơ xe điện, turbine gió, điện thoại thông minh, máy quét MRI và thậm chí là hệ thống dẫn đường tên lửa.
Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho biết, nhu cầu đất hiếm toàn cầu dự kiến sẽ tăng gấp 4 lần vào năm 2040, khi thế giới chuyển dịch sang năng lượng sạch và trí tuệ nhân tạo.
Giới chuyên gia cho rằng, khoảng 20% trữ lượng đất hiếm chưa được khai thác của thế giới nằm tại Đông Nam Á – trải dài qua Việt Nam, Lào, Myanmar, Thái Lan và Malaysia. Trong số đó, Việt Nam được đánh giá là quốc gia có tiềm năng lớn, chỉ xếp sau Trung Quốc về trữ lượng.
Cuộc đua chiến lược giữa các siêu cường
Trong suốt nhiều năm qua, Trung Quốc vẫn giữ vai trò thống trị trong khai thác và chế biến đất hiếm, cung cấp tới 70% nguồn cung toàn cầu. Tuy nhiên, Bắc Kinh lại đang dần chuyển hướng đầu tư sang các nước láng giềng như Lào và Myanmar, nơi trữ lượng còn dồi dào và quy định môi trường lỏng lẻo hơn.
Vào đầu năm nay, Trung Quốc đã gây chấn động thị trường khi siết chặt kiểm soát xuất khẩu đất hiếm, khiến chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu chao đảo. Dù gần đây Bắc Kinh tạm thời đình chỉ một phần biện pháp hạn chế sau các cuộc đàm phán với Mỹ và Hàn Quốc, nhưng động thái này vẫn làm dấy lên lo ngại về khả năng “vũ khí hóa” đất hiếm trong căng thẳng thương mại.
Không đứng ngoài cuộc, Mỹ cũng đang tăng tốc tìm kiếm nguồn cung thay thế. Được biết, tại Hội nghị cấp cao ASEAN 2025, Tổng thống Mỹ – Donald Trump đã gây chú ý không chỉ với nụ cười ngoại giao, mà còn với chiến lược mới hướng tới khai thác và hợp tác đất hiếm trong khu vực.
Theo các nguồn tin ngoại giao cho biết, Washington hiện đang sử dụng đòn bẩy thương mại và thuế quan để khuyến khích (hoặc gây áp lực) các nền kinh tế ASEAN tham gia vào chuỗi cung ứng do Mỹ dẫn dắt.
Kết thúc hội nghị, ông Trump cũng đã mang về hàng loạt biên bản ghi nhớ thương mại và đầu tư, trong đó nổi bật là một “thỏa thuận hòa bình lịch sử” giữa Campuchia và Thái Lan về khu vực biên giới tranh chấp kéo dài nhiều thập kỷ. Sự kiện này được đánh giá vừa là bước tiến ngoại giao, vừa phục vụ chiến lược kinh tế trong khu vực.
Mặt trái của cuộc săn lùng đất hiếm
Bên cạnh cơ hội phát triển, cuộc đua đất hiếm cũng đặt ra những thách thức đáng lo ngại cho môi trường và cộng đồng địa phương. Theo các chuyên gia môi trường cảnh báo, quá trình khai thác đất hiếm thường gây ô nhiễm nghiêm trọng do sử dụng hóa chất độc hại và xả thải phóng xạ.
Tại Myanmar, nhiều khu vực ở bang Kachin và Shan cũng đã ghi nhận hiện tượng sạt lở đất, ô nhiễm nước và mất sinh kế sau khi các công ty khai khoáng nước ngoài đổ xô vào.
Hiện, các tổ chức quốc tế đã kêu gọi ASEAN sớm ban hành cơ chế kiểm soát khai thác và tiêu chuẩn hóa chuỗi cung ứng, tránh biến khu vực thành “bãi rác công nghiệp mới” của thế giới.
