Chợ giá – Xung đột leo thang tại Trung Đông, đặc biệt liên quan đến Iran, đang làm dấy lên lo ngại về một làn sóng tăng giá lương thực mới trên toàn cầu, nhất là tại các quốc gia đang phát triển – những nền kinh tế vốn nhạy cảm với biến động giá cả.
Theo các chuyên gia cảnh báo rằng, sự gián đoạn nguồn cung phân bón cùng với đà tăng mạnh của giá năng lượng có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền, đẩy chi phí sản xuất nông nghiệp leo thang và làm suy giảm an ninh lương thực trên phạm vi toàn cầu.
Nguy cơ đảo ngược đà phục hồi hậu khủng hoảng
Sau đại dịch Covid-19 và những hệ lụy từ xung đột Nga – Ukraine, nhiều nền kinh tế đang phát triển đã dần phục hồi và thu hút trở lại dòng vốn đầu tư. Tuy nhiên, căng thẳng mới tại Trung Đông đang làm dấy lên lo ngại có thể xóa nhòa những thành quả này.
Theo bà Odile Renaud-Basso – Chủ tịch Ngân hàng Tái thiết và Phát triển châu Âu, cảnh báo rằng diễn biến hiện tại có thể tác động đáng kể đến mặt bằng giá, đặc biệt là giá thực phẩm theo thời gian.
Trong khi đó, bà Marie Diron cho biết tại nhiều nền kinh tế mới nổi, thực phẩm và nhiên liệu chiếm tới 30-50% rổ tính chỉ số giá tiêu dùng, cao hơn đáng kể so với mức dưới 25% ở các nước phát triển. Điều này khiến các quốc gia này trở nên đặc biệt nhạy cảm trước những biến động từ bên ngoài.
Phân bón – “nút thắt” của khủng hoảng lương thực
Một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở nguồn cung phân bón, khi tuyến vận tải chiến lược qua eo biển Hormuz (nơi trung chuyển khoảng 30% lượng phân bón toàn cầu) đang bị gián đoạn nghiêm trọng.
Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc, các quốc gia vùng Vịnh là nguồn cung chủ lực đối với nhiều loại phân bón quan trọng như amoniac và urê. Trong khi đó, Bank of America cảnh báo xung đột hiện nay có thể đe dọa tới 65-70% nguồn cung urê toàn cầu.
Diễn biến này đã đẩy giá phân bón tăng mạnh, với mức tăng ghi nhận từ 30-40% tại một số nơi, qua đó trực tiếp làm gia tăng chi phí sản xuất nông nghiệp.
Bên cạnh đó, ông Maximo Torero cũng cảnh báo rằng, nếu tình trạng gián đoạn kéo dài, nguồn cung các mặt hàng thiết yếu như ngũ cốc, thức ăn chăn nuôi, sữa và thịt sẽ chịu ảnh hưởng nghiêm trọng.
Các quốc gia dễ tổn thương đối mặt áp lực lớn
Tác động của cuộc khủng hoảng không diễn ra đồng đều giữa các quốc gia. Những nền kinh tế có ngành nông nghiệp và năng lượng phát triển như Brazil hay Argentina được đánh giá có khả năng chống chịu tốt hơn.
Ngược lại, các quốc gia phụ thuộc lớn vào nhập khẩu phân bón từ Trung Đông như Bangladesh, Kenya, Somalia hay Pakistan đang phải đối mặt với rủi ro đáng kể. Được biết, tại Kenya, chi phí phân bón đã tăng khoảng 40%, tạo áp lực lớn lên hoạt động sản xuất nông nghiệp.
Trước tình hình này, một số quốc gia như Rwanda đã bắt đầu triển khai các biện pháp ứng phó nhằm bảo vệ ngành nông nghiệp trước nguy cơ thiếu hụt nguồn cung.
Giá năng lượng tăng kéo theo “cơn bão” thực phẩm
Khác với cú sốc năm 2022 khi nguồn cung ngũ cốc bị gián đoạn trực tiếp, tác động lần này diễn ra theo hiệu ứng dây chuyền. Được biết, giá năng lượng đã tăng hơn 50% kể từ khi xung đột bùng phát, kéo theo chi phí vận chuyển và sản xuất leo thang.
Những loại cây trồng cần nhiều phân bón như ngô và lúa mì sẽ chịu ảnh hưởng đầu tiên. Khi giá thức ăn chăn nuôi tăng, áp lực chi phí tiếp tục lan sang các sản phẩm như thịt, trứng và sữa, qua đó đẩy giá thực phẩm tiêu dùng tăng trên diện rộng.
Theo ông David Rees (chuyên gia kinh tế tại Schroders) nhận định rằng, các cú sốc nguồn cung thường khởi phát từ năng lượng, trước khi lan sang thực phẩm như một “làn sóng thứ hai”.
Nguy cơ khủng hoảng lương thực gia tăng, áp lực chính sách đè nặng toàn cầu
Lịch sử từng cho thấy, các đợt tăng giá lương thực thường kéo theo bất ổn xã hội. Năm 2022, làn sóng biểu tình đã bùng phát tại nhiều quốc gia từ Mỹ Latinh đến Bắc Phi khi chi phí sinh hoạt leo thang. Hiện nay, một số chính phủ như Ai Cập vẫn duy trì trợ cấp lương thực nhằm đảm bảo ổn định, song dư địa chính sách của nhiều quốc gia đang ngày càng thu hẹp.
Bên cạnh đó, giá năng lượng tăng cao còn có thể khiến nông dân chuyển hướng sang trồng cây phục vụ sản xuất nhiên liệu sinh học thay vì lương thực, qua đó làm trầm trọng thêm nguy cơ thiếu hụt nguồn cung.
Trước rủi ro khủng hoảng kéo dài, Ngân hàng Tái thiết và Phát triển châu Âu đang xem xét triển khai các gói hỗ trợ, trong đó có tài trợ mua phân bón cho các quốc gia bị ảnh hưởng.
Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) cũng đã kêu gọi các chính phủ và tổ chức tài chính quốc tế chuẩn bị sẵn các kịch bản ứng phó nếu xung đột không sớm kết thúc.
Cảnh báo về mức độ nghiêm trọng của tình hình, ông Maximo Torero cho rằng, chỉ cần xung đột kéo dài hơn một tháng, thế giới có thể bắt đầu đối mặt với những vấn đề lớn liên quan đến gieo trồng và năng suất.
Trong khi nền kinh tế toàn cầu vẫn chưa hoàn toàn phục hồi sau các cú sốc trước đó, nguy cơ về một cuộc khủng hoảng lương thực mới đang hiện hữu rõ ràng hơn bao giờ hết.
