Chợ giá – Các đợt tấn công phối hợp nhằm vào Iran không chỉ gây tổn thất về nhân mạng mà còn làm chao đảo trật tự kinh tế toàn cầu. Trong khi chiến sự tiếp tục leo thang, một “mặt trận” khác đang âm thầm hình thành, đó là cuộc cạnh tranh về tiền tệ và quyền lực tài chính, với đồng USD đứng ở tâm điểm.
Đồng USD “thắng thế” trong ngắn hạn
Trong khi giá dầu liên tục tăng mạnh và rủi ro địa chính trị gia tăng, đồng USD tiếp tục khẳng định vị thế là tài sản trú ẩn an toàn hàng đầu. Khi các quốc gia phải nhập khẩu năng lượng với chi phí cao hơn, nhu cầu nắm giữ USD cũng tăng theo, qua đó củng cố vị thế toàn cầu của đồng tiền này.
Kịch bản này không phải là điều mới mẻ. Trong các cuộc khủng hoảng trước đây, như Chiến tranh Nga – Ukraine, dòng vốn toàn cầu cũng đổ mạnh vào các tài sản định giá bằng USD. Từ dầu mỏ, thương mại quốc tế đến dự trữ ngoại hối, đồng USD vẫn giữ vai trò trung tâm nhờ tính thanh khoản cao và sự tin cậy của hệ thống tài chính Mỹ.
Nền tảng lịch sử của “quyền lực đô la”
Tuy nhiên, sự thống trị của đồng USD trên thị trường tài chính quốc tế không phải ngẫu nhiên mà có, mà bắt nguồn từ những cột mốc lịch sử quan trọng. Một trong số đó là Hiệp định Bretton Woods – nền tảng thiết lập trật tự tiền tệ toàn cầu sau Thế chiến II.
Tiếp đó, hệ thống “petrodollar”, trong đó dầu mỏ được định giá chủ yếu bằng USD, càng củng cố vị thế của Mỹ. Mô hình này tạo ra một vòng tuần hoàn – nhu cầu năng lượng toàn cầu thúc đẩy nhu cầu USD, từ đó giúp Mỹ duy trì khả năng tài trợ thâm hụt ngân sách với chi phí thấp.
Tuy nhiên, trước sức ép trừng phạt, Iran đang từng bước xây dựng các kênh giao dịch thay thế nhằm giảm phụ thuộc vào USD:
- Giao dịch đổi hàng (barter)
- Mạng lưới thanh toán phi chính thức
- Thanh toán dầu mỏ bằng Nhân dân tệ Trung Quốc
Đây không chỉ là giải pháp tình thế mà còn phản ánh xu hướng liên kết chiến lược sâu rộng hơn, đặc biệt với Trung Quốc – nền kinh tế lớn và là khách hàng nhập khẩu dầu quan trọng của Iran.
Sự nổi lên của một “hệ sinh thái tài chính song song”
Vai trò của Trung Quốc ngày càng nổi bật khi nước này thúc đẩy sử dụng đồng Nhân dân tệ trong thanh toán quốc tế, đồng thời phát triển các hệ thống thanh toán xuyên biên giới và hạ tầng tài chính số.
Những động thái này đã cho thấy một kiến trúc tài chính “song song” đang dần hình thành – không thay thế hoàn toàn hệ thống USD, nhưng đủ để giảm sự phụ thuộc tuyệt đối vào đồng tiền này.
Bên cạnh đó, các sáng kiến từ nhóm BRICS, cùng với sự phát triển của tiền kỹ thuật số ngân hàng trung ương (CBDC), cũng đang góp phần thúc đẩy xu hướng “phi đô la hóa” trên phạm vi toàn cầu.
Nghịch lý của cuộc xung đột
Một nghịch lý đáng chú ý đang xuất hiện trên bản đồ tài chính toàn cầu. Trong ngắn hạn, các xung đột và bất ổn địa chính trị lại giúp củng cố vị thế của đồng USD. Tuy nhiên, về dài hạn, chính những lệnh trừng phạt và rủi ro này đang thúc đẩy các quốc gia tìm kiếm giải pháp thay thế.
Mỗi giao dịch dầu mỏ bằng Nhân dân tệ, mỗi thỏa thuận song phương không sử dụng USD hay mỗi lần né tránh hệ thống thanh toán truyền thống đều góp phần làm suy yếu dần “quyền lực mềm” của đồng tiền Mỹ.
Liệu Nhân dân tệ có thể thay thế?
Dù vậy, khả năng đồng Nhân dân tệ của Trung Quốc trở thành đối trọng thực sự với USD vẫn còn là dấu hỏi lớn. Các rào cản chính bao gồm kiểm soát vốn chặt chẽ, thiếu độ mở của thị trường tài chính, cùng hạn chế về tính thanh khoản và niềm tin toàn cầu.
Do đó, nhiều chuyên gia cho rằng, thế giới khó chuyển sang một hệ thống đơn cực mới, thay vào đó có thể tiến tới mô hình đa cực, nơi nhiều đồng tiền cùng tồn tại và chia sẻ vai trò.
Hiện tại, đồng USD vẫn là bên hưởng lợi rõ ràng từ cuộc khủng hoảng. Giá dầu tăng thúc đẩy nhu cầu USD, dòng vốn tìm đến các tài sản an toàn, và hệ thống tài chính Mỹ tiếp tục giữ vai trò trung tâm. Tuy nhiên, lịch sử cho thấy các hệ thống tiền tệ không sụp đổ đột ngột mà thay đổi dần theo thời gian.
Cuộc xung đột với Iran có thể chưa đủ để “lật đổ” USD, nhưng đang đặt nền móng cho một trật tự mới – nơi quyền lực tài chính không còn tập trung tuyệt đối vào một đồng tiền duy nhất.
