Chợ giá – Trong suốt nhiều thập kỷ, người Việt đã xem vàng là “phao cứu sinh” cho tài sản gia đình mỗi khi nền kinh tế biến động. Tuy nhiên, khi giá vàng tăng kỷ lục, chính phủ lại đang phải đối mặt với thách thức lớn – làm thế nào để hàng trăm tấn vàng đang “ngủ yên” dưới gầm giường trở lại nền kinh tế?
Cơn sốt vàng quay trở lại
Trong suốt nhiều tuần qua, bà Lê Thị Minh Tâm (67 tuổi, Hà Nội) đã đi khắp các cửa hàng vàng để tìm mua vàng làm quà cưới cho con trai. Thế nhưng, bà không khỏi thất vọng khi nhiều tiệm thông báo “hết vàng miếng, chỉ còn nhẫn vàng, mỗi người chỉ mua được giới hạn”.
Bà Tâm bà chia sẻ trong khi chờ hàng dài trước cửa hàng SJC: “Tôi bắt đầu lo lắng rồi, vẫn chưa đủ. Giờ họ không bán vàng miếng nữa, chỉ bán nhẫn vàng giới hạn mỗi người vài chiếc”.
Và câu chuyện của bà Tâm cũng chỉ là một phần nhỏ trong “cơn khát vàng” đang bao trùm thị trường Việt Nam hiện tại. Khi giá vàng thế giới chạm mức kỷ lục 4.380 USD/ounce hồi tháng trước, nhiều người dân Việt Nam đã đổ xô mua vàng như một cách phòng ngừa lạm phát và bảo toàn giá trị tài sản.
Tại TP Hồ Chí Minh, nguồn cung khan hiếm đến mức có người phải cắm trại qua đêm trước các cửa hàng lớn để mua được vài chiếc nhẫn vàng. Theo chị Nguyễn Kim Huệ, 57 tuổi, kể lại: “Tôi đến lúc 6 giờ sáng mà đã thấy đông nghẹt. Lần trước tôi đến thì chẳng còn gì để mua”.
Vàng – Biểu tượng văn hóa và “kênh trú ẩn” truyền đời
Ở Việt Nam, vàng không chỉ là tài sản trú ẩn mà nó còn là biểu tượng văn hóa. Trong đám cưới, vàng tượng trưng cho may mắn và lời chúc phúc. Trong thời chiến, nó từng là “lá chắn” chống lại mất giá tiền tệ. Và cho đến nay, trong mắt nhiều người, vàng vẫn đáng tin hơn cả tiền gửi ngân hàng.
Ông Huỳnh Trung Khánh – Phó Chủ tịch Hiệp hội Kinh doanh Vàng Việt Nam, cũng nhận định: “Chúng ta đã trải qua nhiều biến động lịch sử, nên người dân luôn coi vàng là nơi an toàn nhất cho tiền của mình. Đây là một thói quen văn hóa khó thay đổi trong một sớm một chiều.”
Theo Hội đồng Vàng Thế giới, Việt Nam hiện đang tích trữ khoảng 500 tấn vàng và phần lớn nằm trong két hoặc hộp khóa dưới gầm giường – con số tương đương hơn 30 tỷ USD theo giá hiện nay.
13 năm độc quyền và nỗ lực “cởi trói” thị trường
Năm 2012, để kiểm soát dòng tiền và ngăn tình trạng đầu cơ, Chính phủ đã ban hành cơ chế độc quyền nhập khẩu và sản xuất vàng miếng, giao cho Ngân hàng Nhà nước và Công ty Vàng bạc Đá quý Sài Gòn (SJC) đảm nhiệm.
Tuy nhiên, chính sách này vô tình làm nới rộng khoảng cách giữa giá vàng trong nước và thế giới, trung bình từ 10 – 15%, tạo cơ hội cho hoạt động chợ đen và gây sức ép lên đồng Việt Nam.
Và cho đến tháng 10 năm nay, chính sách độc quyền này đã chính thức bãi bỏ – đánh dấu một bước tiến quan trọng trong quá trình tự do hóa thị trường vàng. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng việc chuyển đổi hoàn toàn sang cơ chế mở sẽ cần thời gian để ổn định.
Bên cạnh đó, ông Khánh cũng cho rằng: “Chúng ta sẽ phải chờ đến giữa tháng 12 để biết hạn ngạch nhập khẩu vàng mà Ngân hàng Nhà nước cấp. Khả năng cao con số sẽ thấp hơn nhiều so với nhu cầu thực tế”.
Theo Hiệp hội Kinh doanh Vàng, nhu cầu vàng hằng năm của Việt Nam khoảng 55 tấn, cao nhất Đông Nam Á, trong khi lượng nhập khẩu năm ngoái chỉ đạt 13,5 tấn.
Chính phủ siết giao dịch, thúc đẩy đầu tư chính quy
Quy định mới yêu cầu mọi giao dịch trên 20 triệu đồng phải thực hiện bằng chuyển khoản ngân hàng, chấm dứt truyền thống mua bán tiền mặt. Dù được kỳ vọng giúp minh bạch hóa dòng tiền và hạn chế đầu cơ, nhưng quy định này đã khiến nhiều người lớn tuổi gặp khó khăn, buộc họ phải nhờ con cháu hỗ trợ thanh toán trực tuyến.
Cùng lúc đó, Chính phủ cũng đang xem xét đánh thuế 0,1% trên vàng miếng và có thể nâng lên 10% đối với các giao dịch vàng thương mại – nhằm tăng nguồn thu, kiểm soát thị trường chợ đen và khuyến khích đầu tư vào chứng khoán, trái phiếu hoặc ngân hàng.
Dự kiến, sàn giao dịch vàng quốc gia sẽ được thành lập theo 3 giai đoạn từ năm 2025, giúp thu hút lượng vàng đang “ngủ yên” quay trở lại nền kinh tế.
Từ “vàng vật chất” đến “vàng tài chính”
Theo các chuyên gia cho rằng, thay vì nỗ lực xóa bỏ thói quen tích trữ vàng, Việt Nam nên hướng tới việc chuyển đổi vàng vật chất thành các công cụ tài chính an toàn hơn, như chứng chỉ vàng hoặc tài khoản đầu tư được bảo chứng. Đây cũng là xu hướng mà nhiều nước Châu Á như Ấn Độ, Trung Quốc và Singapore đã áp dụng thành công, vừa giúp người dân bảo toàn tài sản, vừa góp phần vào tăng trưởng chung.
Dù chính sách có thay đổi, đối với nhiều người dân, vàng vẫn mang ý nghĩa vượt xa giá trị vật chất. Trong khi chờ những chính sách mới phát huy hiệu quả, bà Tâm – một người mẹ già, vẫn kiên nhẫn xếp hàng mua vàng cho con trai. Bà thở dài chia sẻ: “Ở Việt Nam, vàng không chỉ là món quà. Đó là cách chúng tôi thể hiện tình yêu thương, là niềm tin mà chúng tôi gửi gắm cho thế hệ sau.”
