Chợ giá – Khủng hoảng nhân lực trong ngành logistics Nhật Bản đang bước vào giai đoạn nghiêm trọng, khi số tài xế xe tải sụt giảm mạnh do già hóa dân số và siết chặt quy định làm thêm giờ. Trước nguy cơ 36% bưu kiện có thể không được giao vào năm 2030, các doanh nghiệp nước này đang tăng tốc tuyển dụng lao động nước ngoài, trong đó có Việt Nam và Indonesia.
660.000 tài xế, nhưng vẫn không đủ đáp ứng
Ước tính của Viện Nghiên cứu Nomura cho thấy, lượng tài xế xe tải tại Nhật Bản đã giảm mạnh trong hai thập kỷ qua. Nếu như năm tài chính 2000 nước này có khoảng 820.000 tài xế, thì đến năm tài chính 2020 con số chỉ còn khoảng 660.000 người. Tuy nhiên, tính đến năm tài chính 2030, Nhật Bản có thể sẽ thiếu hụt tới 270.000 tài xế, khiến khoảng 36% bưu kiện không được giao đúng hạn.
Được biết, tình trạng khan hiếm nhân lực hiện nay xuất phát từ hai yếu tố chủ yếu là dân số già hóa nhanh chóng và việc triển khai các quy định mới siết chặt thời gian làm thêm nhằm đảm bảo sức khỏe, an toàn cho đội ngũ tài xế.
Khảo sát do Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản thực hiện với khoảng 2.300 doanh nghiệp có nhu cầu vận chuyển hàng hóa cho thấy, 10% công ty từng bị từ chối đơn vận chuyển vì thiếu tài xế. Đặc biệt, các tuyến đường dài đang chịu tác động nặng nề.
Theo chủ tịch Công ty vận tải Futaba cho biết, trước đây chỉ cần một tài xế để vận chuyển hàng từ Osaka đến Kyushu, song hiện nay phải bố trí hai người do quy định giới hạn giờ làm việc.
Doanh nghiệp từ chối 10 đơn hàng/ngày vì thiếu người
Tại Nakano Shokai (công ty logistics quy mô trung bình thuộc tập đoàn Yamato Holdings) tình trạng thiếu hụt nhân lực đang trở thành bài toán cấp bách. Văn phòng của doanh nghiệp tại Atsugi (tỉnh Kanagawa) mỗi ngày phải từ chối tới 10 yêu cầu giao hàng do thiếu khoảng 10 tài xế.
Theo một lãnh đạo công ty cho biết, tình trạng khan hiếm tài xế đã trở nên nghiêm trọng hơn trong khoảng một năm rưỡi trở lại đây. Dù đã lên kế hoạch tuyển dụng bổ sung, doanh nghiệp vẫn chưa thể xác định thời điểm có thể lấp đầy các vị trí còn bỏ trống.
Không chỉ riêng Nakano Shokai, nhiều doanh nghiệp trong ngành cũng đối mặt áp lực tương tự. Chủ tịch SBS Holdings – ông Masahiko Kamata, cũng thừa nhận công ty hiện thiếu khoảng 300 tài xế và con số này có thể tiếp tục gia tăng khi hoạt động kinh doanh được mở rộng.
Mục tiêu tuyển dụng hơn 20.000 tài xế nước ngoài
Trước sức ép ngày càng lớn, chính phủ Nhật Bản đặt mục tiêu tiếp nhận 22.100 lao động nước ngoài trong ngành vận tải ô tô vào tháng 3/2029 theo diện visa “lao động lành nghề chuyên ngành loại 1”.
Quy mô này được đánh giá tương đương với lực lượng lao động nước ngoài trong ngành cửa hàng tiện lợi – lĩnh vực hiện sử dụng khoảng 28.000 lao động nước ngoài, trong đó chuỗi FamilyMart chiếm tỷ trọng lớn.
Ở cấp độ doanh nghiệp, nhiều công ty đã bắt đầu đẩy mạnh tuyển dụng nhân sự từ nước ngoài. Được biết, Nakano Shokai đã tuyển dụng tài xế Việt Nam từ năm nay và cho đến nay đã tiếp nhận 3 người và mời làm việc thêm 20 ứng viên khác. Hiện tài xế Việt Nam chiếm khoảng 3% trong tổng số 700 tài xế của công ty.
Yamato Transport (công ty con của Yamato Holdings) dự kiến tuyển tới 500 tài xế Việt Nam trong vòng 5 năm, bắt đầu từ năm 2027. Trong khi đó, SBS Holdings đặt mục tiêu trong 10 năm tới, 30% đội ngũ tài xế của hãng sẽ là người nước ngoài, bao gồm 1.800 lao động đến từ Indonesia và các quốc gia khác.
Một số doanh nghiệp khác cũng đã công bố kế hoạch cụ thể. Theo đó, Seino dự kiến tuyển 20 tài xế nước ngoài trong tháng 10, còn một công ty con chuyên giao hàng tận nhà lên kế hoạch tuyển khoảng 20 tài xế nữ người Indonesia. Nippon Express cũng đang xây dựng chiến lược tuyển dụng quy mô lớn. Riêng trong năm 2025, đội ngũ tuyển dụng của SBS đã sang Indonesia và Myanmar, phỏng vấn khoảng 30 ứng viên mỗi ngày.
Siết chặt kiểm tra, tăng cường đào tạo
Tuy nhiên, quá trình tuyển dụng lại không hề dễ dàng. Sau hàng loạt vụ tai nạn liên quan đến tài xế nước ngoài, từ tháng 10 năm ngoái, Chính phủ Nhật Bản đã nâng độ khó của bài kiểm tra chuyển đổi bằng lái, khiến tỷ lệ đỗ giảm mạnh từ mức trên 90% xuống dưới 10%.
Trước thực tế này, các doanh nghiệp buộc phải tăng cường đào tạo nhằm đảm bảo an toàn. Được biết, Nakano Shokai đã biên soạn tài liệu hướng dẫn ôn thi bằng lái, đồng thời đào tạo kỹ về những thói quen lái xe đặc thù tại Nhật Bản. Chẳng hạn, trong khi tài xế Việt Nam có thói quen bấm còi thường xuyên, công ty yêu cầu chỉ sử dụng còi trong tình huống thực sự nguy hiểm. Doanh nghiệp này cũng nhấn mạnh các quy tắc ưu tiên, như người đi bộ và xe đi thẳng được quyền ưu tiên hơn xe rẽ phải.
Về phía SBS, doanh nghiệp này thậm chí dự kiến đào tạo tài xế tại trường dạy lái xe riêng, đồng thời xem xét phương án cho phép lao động nước ngoài thi lấy bằng lái Nhật Bản từ đầu thay vì chỉ chuyển đổi bằng. Theo ông Masahiko Kamata nhấn mạnh: “Một khi tai nạn xảy ra, công ty phải chịu trách nhiệm. Chúng ta phải đảm bảo an toàn”.
Rào cản visa và cạnh tranh khu vực
Dù đẩy mạnh tiếp nhận lao động nước ngoài, Nhật Bản vẫn đối mặt không ít rào cản. Khi visa “lao động lành nghề chuyên ngành loại 1” chỉ cho phép làm việc tối đa 5 năm và không được đưa người thân đi cùng. Bên cạnh đó, đồng yên suy yếu khiến thu nhập thực tế giảm, có thể làm suy giảm sức hấp dẫn của thị trường lao động Nhật Bản đối với người nước ngoài.
Trước tình hình đó, Hàn Quốc và Đài Loan đều đang tăng tốc thu hút lao động ngoại quốc, tạo ra sự cạnh tranh ngày càng rõ nét trong khu vực.
Ngay cả khi đạt mục tiêu tiếp nhận 22.100 tài xế nước ngoài, con số này vẫn chưa tới 10% so với mức thiếu hụt 270.000 người dự kiến vào năm 2030, cho thấy bài toán nhân lực của ngành vận tải Nhật Bản vẫn còn rất nan giải.
Nhật Bản đặt cược vào tự động hóa logistics
Các chuyên gia cho rằng, việc tuyển dụng lao động nước ngoài chỉ có thể giải quyết phần nào bài toán nhân lực trong ngắn và trung hạn. Về lâu dài, Nhật Bản buộc phải triển khai đồng bộ nhiều giải pháp mang tính căn cơ, từ ứng dụng xe tải tự lái, phát triển mô hình đoàn xe (platooning), tối ưu hóa lộ trình vận chuyển, đẩy mạnh số hóa chuỗi cung ứng cho đến cải thiện điều kiện làm việc nhằm thu hút lao động trẻ trong nước.
Theo một Phó Giáo sư tại Đại học Keiai nhận định, việc kết hợp công nghệ để nâng cao hiệu quả vận tải là yêu cầu bắt buộc nếu Nhật Bản muốn duy trì hệ thống logistics ổn định.
Trong khi thương mại điện tử phát triển mạnh và nhu cầu giao hàng ngày càng gia tăng, thì bài toán nhân lực của ngành vận tải đang trở thành thách thức mang tính chiến lược đối với nền kinh tế lớn thứ ba thế giới.
