Chợ giá – Cuộc xung đột leo thang tại Iran đang gây ra những hệ lụy nghiêm trọng đối với chuỗi cung ứng nông nghiệp toàn cầu, đặc biệt là thị trường phân bón – yếu tố đầu vào thiết yếu của sản xuất lương thực. Việc gián đoạn vận chuyển qua eo biển Hormuz không chỉ khiến giá năng lượng tăng mạnh mà còn đẩy nhiều quốc gia, nhất là các nền kinh tế đang phát triển, vào nguy cơ thiếu hụt phân bón ngay trước mùa gieo trồng.
Thiếu phân bón, nguy cơ mất mùa và giá thực phẩm tăng cao
Nông dân tại nhiều khu vực trên thế giới đang phải đối mặt với áp lực kép khi chi phí sản xuất leo thang trong khi nguồn cung phân bón ngày càng khan hiếm, đặc biệt tại các quốc gia phụ thuộc lớn vào nhập khẩu từ khu vực Vùng Vịnh.
Cảnh báo về hệ lụy của tình trạng này, ông Carl Skau – Phó Giám đốc điều hành Chương trình Lương thực Thế giới (WFP), cho biết sự thiếu hụt diễn ra đúng vào thời điểm nhạy cảm của mùa vụ. Theo ông, trong kịch bản xấu nhất, năng suất cây trồng có thể suy giảm mạnh, thậm chí dẫn đến mất mùa. Ngược lại, ngay cả trong kịch bản tích cực hơn, chi phí đầu vào tăng cao cũng sẽ được chuyển hóa thành giá thực phẩm cao hơn trong thời gian tới.
Tại Ấn Độ, ông Baldev Singh – một nông dân trồng lúa ở bang Punjab cho biết, các hộ nông dân nhỏ (vốn chiếm đa số) đang đứng trước nguy cơ thua lỗ nếu không nhận được sự hỗ trợ kịp thời từ chính phủ. Ông nói: “Hiện tại, chúng tôi chỉ biết chờ đợi và hy vọng”.
Khủng hoảng Hormuz đẩy thị trường phân bón vào thế rủi ro
Eo biển Hormuz – tuyến vận tải chiến lược đảm nhiệm khoảng 20% lưu lượng dầu mỏ và gần 1/3 nguồn cung phân bón toàn cầu, đang bị siết chặt nghiêm ngặt, trong khi Iran triển khai động thái đáp trả các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạt nhân của nước này.
Dù Tehran đã cho phép hàng viện trợ nhân đạo và nông sản được lưu thông, nhưng giới chuyên gia vẫn nhận định đây chỉ là giải pháp tạm thời, chưa đủ để giảm áp lực lên chuỗi cung ứng toàn cầu.
Đáng chú ý, hai thành phần quan trọng của phân bón là nitơ và phốt phát đang chịu ảnh hưởng trực tiếp:
- Nitơ (đặc biệt là urê): chịu tác động nặng nề do giá khí tự nhiên hóa lỏng tăng cao và gián đoạn vận chuyển. Khoảng 30% thương mại urê toàn cầu đã bị ảnh hưởng.
- Phốt phát: nguồn cung từ Trung Đông (đặc biệt là Ả Rập Xê Út) đang suy giảm, kéo theo thiếu hụt lưu huỳnh, nguyên liệu quan trọng trong sản xuất phân bón.
Chuỗi tác động domino đến an ninh lương thực
Theo các chuyên gia cảnh báo, hệ thống lương thực toàn cầu vốn đã mong manh nay càng trở nên dễ tổn thương trước cú sốc nguồn cung hiện tại.
Tại châu Phi, nhiều quốc gia như Ethiopia phụ thuộc tới hơn 90% phân bón nhập khẩu từ khu vực Vùng Vịnh, do đó việc gián đoạn nguồn cung ngay trong thời điểm gieo trồng có thể khiến sản lượng sụt giảm nghiêm trọng. Nghiên cứu tại Zambia cũng cho thấy, chỉ cần chậm trễ ngắn trong việc bón phân có thể làm giảm tới 4% năng suất ngô mỗi vụ.
Trong khi đó, tại các nền kinh tế phát triển như Mỹ và châu Âu, tác động đã bắt đầu bộc lộ khi nông dân buộc phải tính đến việc cắt giảm lượng phân bón sử dụng hoặc chuyển sang các loại cây trồng ít phụ thuộc hơn. Xu hướng này được dự báo có thể kéo theo sự suy giảm sản lượng trong các vụ thu hoạch sắp tới.
Giá lương thực đối mặt nguy cơ tăng trở lại
Sau giai đoạn hạ nhiệt hậu xung đột Nga – Ukraine, giá phân bón dù đã giảm so với mức đỉnh trước đây nhưng vẫn chưa đủ để cải thiện đáng kể lợi nhuận của nông dân, trong khi giá ngũ cốc cũng đi xuống. Được biết, việc biên lợi nhuận bị thu hẹp đã khiến khả năng hấp thụ chi phí đầu vào tăng trở nên hạn chế, qua đó làm gia tăng nguy cơ cắt giảm sản xuất.
Theo các chuyên gia cảnh báo, nếu xu hướng này tiếp diễn, thị trường lương thực toàn cầu có thể bước vào một chu kỳ tăng giá mới, tác động trực tiếp đến người tiêu dùng, đặc biệt tại các quốc gia có thu nhập thấp.
Giải pháp nào cho bài toán dài hạn?
Trước những diễn biến hiện tại, nhiều quốc gia đã tính đến các biện pháp như trợ cấp phân bón, thúc đẩy sản xuất trong nước hoặc áp dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu. Tuy nhiên, theo giới chuyên gia cho rằng, đây chủ yếu là những giải pháp ngắn hạn và có thể tạo thêm áp lực lên ngân sách.
Tại Ấn Độ, chính phủ cũng đã chi hàng chục tỷ USD cho trợ cấp phân bón, song điều này cũng làm hạn chế nguồn lực dành cho các khoản đầu tư dài hạn vào nông nghiệp bền vững.
Trong khi đó, các chuyên gia khuyến nghị cần đẩy mạnh chuyển đổi sang các mô hình canh tác ít phụ thuộc vào phân bón hóa học, như sử dụng phân bón hữu cơ và phát triển nông nghiệp sinh thái. Đây được xem là hướng đi giúp giảm thiểu rủi ro trước các cú sốc địa chính trị và biến động năng lượng trong tương lai.
Theo một chuyên gia nhận định: “Cuộc khủng hoảng hiện tại có thể là bước ngoặt để tái cấu trúc hệ thống nông nghiệp toàn cầu theo hướng bền vững hơn”.
Triển vọng tương lai
Ngay cả khi xung đột hạ nhiệt, quá trình khôi phục hoàn toàn chuỗi cung ứng được dự báo sẽ không thể diễn ra trong “một sớm một chiều”. Các nhà vận chuyển và sản xuất vẫn cần những đảm bảo về an ninh, trong khi chi phí bảo hiểm và logistics nhiều khả năng tiếp tục duy trì ở mức cao.
Trong khi đó, nguy cơ thiếu hụt phân bón cùng áp lực gia tăng giá lương thực được nhận định sẽ còn kéo dài, qua đó đặt ra thách thức đáng kể đối với an ninh lương thực toàn cầu trong thời gian tới.
