Chợ giá – Bài phát biểu của Tổng thống Mỹ – Donald Trump tại diễn đàn thường niên diễn ra từ ngày 19 – 23/1 đã thu hút sự chú ý mạnh mẽ của dư luận quốc tế khi phản ánh rõ nét chất “Mỹ trước tiên” trong chính sách đối ngoại, đồng thời hé lộ những dịch chuyển chiến lược sâu rộng có thể định hình lại trật tự thế giới trong những năm tới.
Thông điệp mềm mỏng hiếm thấy của ông Trump
Trong bài phát biểu, ông Trump đã nhiều lần đề cập đến quan hệ Mỹ – Trung ở tông ngữ tích cực hiếm thấy so với những chỉ trích trước đây. Ông nhấn mạnh mối quan hệ cá nhân “rất tốt” với Chủ tịch Trung Quốc – Tập Cận Bình, gọi nhà lãnh đạo này là “một người đàn ông phi thường” và “được mọi người hết sức kính trọng”. Những lời tán dương này đã cho thấy Washington đang tìm cách duy trì đối thoại ngay cả khi cạnh tranh chiến lược giữa hai cường quốc vẫn còn quyết liệt.
Trên thực tế, trong năm qua, hai bên đã có những động thái đáng chú ý, từ việc đạt được thỏa thuận đình chiến thương mại mang tính chiến thuật cho đến các cuộc tiếp xúc cấp cao nhằm hạ nhiệt căng thẳng trước mắt. Tuy nhiên, những vấn đề cốt lõi như kiểm soát công nghệ cao và Đài Loan vẫn tiếp tục là các điểm nóng, chưa được giải quyết một cách triệt để.
Bên cạnh đó, các động thái như việc Trung Quốc mua lại đậu nành Mỹ trước những cuộc đàm phán lớn cũng được giới quan sát ghi nhận như một tín hiệu cho thấy Bắc Kinh sẵn sàng phối hợp với Washington nhằm tháo gỡ các nút thắt trong một số lĩnh vực đầu tư và thương mại.
Mỹ – Trung thử nghiệm mô hình G2 trong trật tự toàn cầu
Trật tự thế giới từ lâu được định hình bởi Mỹ cùng các đồng minh trong các thể chế đa phương. Tuy nhiên, chính sách của chính quyền Trump trong thời gian gần đây cũng đã cho thấy Mỹ dường như cởi mở hơn với một cấu trúc trật tự đa cực hoặc “G2” thực chất với Trung Quốc, trong đó hai quốc gia lớn nhất thế giới cùng chia sẻ trách nhiệm và ảnh hưởng trong các vấn đề toàn cầu lớn.
Điều này được thể hiện trên nhiều phương diện, từ cách tiếp cận thương mại cho tới hợp tác trong các khuôn khổ quốc tế. Việc TikTok (nền tảng công nghệ có nguồn gốc Trung Quốc) chấp thuận chuyển giao một phần hoạt động tại Mỹ cho các nhà đầu tư Mỹ, cùng với những diễn biến thương mại giữa hai bên thời gian gần đây, được một số nhà phân tích xem là biểu hiện của sự tương tác mang tính thực dụng trong quan hệ Washington – Bắc Kinh.
Dù vậy, các chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng, trật tự “G2” không đồng nghĩa với sự đồng thuận toàn diện. Những bất đồng liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ, kiểm soát dữ liệu, công nghệ cao và các vấn đề an ninh chiến lược vẫn tồn tại sâu sắc, khiến mối quan hệ này mang tính đối tác cạnh tranh có kiểm soát, hơn là một liên minh chính trị hay quân sự.
Châu Âu và NATO trong chính sách “Mỹ trước tiên”
Trái ngược với thái độ mềm mỏng hơn đối với Trung Quốc, ông Trump lại thể hiện giọng điệu chỉ trích rõ rệt nhằm vào các đồng minh Châu Âu, xoay quanh vấn đề chia sẻ gánh nặng ngân sách quốc phòng và vai trò của NATO. Trước tình hình này, một số lãnh đạo Châu Âu cho rằng khu vực không thể “phụ thuộc hoàn toàn vào Mỹ” và cần thúc đẩy năng lực tự chủ chiến lược của riêng mình.
Trong khi đó, Tổng Thư ký NATO khẳng định Mỹ vẫn giữ vai trò không thể thiếu trong liên minh, đồng thời nhấn mạnh cam kết tăng cường phối hợp để đối phó với các thách thức an ninh mới, đặc biệt tại khu vực Đông Âu và Bắc Cực.
Những diễn biến này đã đặt ra câu hỏi lớn về tương lai của các liên minh truyền thống, cũng như việc liệu Mỹ sẽ tiếp tục duy trì vai trò “đại bảo đảm” an ninh toàn cầu hay chuyển trọng tâm nhiều hơn sang cạnh tranh trực tiếp với Trung Quốc.
Chiến lược an ninh mới và ảnh hưởng tới toàn cầu
Một số tài liệu chiến lược gần đây, trong đó có Chiến lược Quốc phòng Quốc gia của Mỹ, đã không còn mô tả Trung Quốc đơn thuần là “mối đe dọa”, mà thể hiện cách tiếp cận cân bằng hơn giữa răn đe và đối thoại, đồng thời khuyến khích các đồng minh gia tăng mức độ tự chủ trong ứng phó với các rủi ro an ninh.
Cách tiếp cận này cũng phản ánh xu hướng thách thức những cấu trúc cũ và tái phân bổ trách nhiệm an ninh giữa Washington với các đối tác, qua đó có thể làm nổi bật tính song phương hơn là đa phương trong trật tự quốc tế.
Cơ hội hay thách thức mới cho thế giới?
Diễn biến từ Davos cho tới các vòng đàm phán về thương mại và an ninh đã cho thấy chính sách đối ngoại của Tổng thống Trump đang đặt Mỹ vào thế vừa cạnh tranh, vừa thận trọng hơn trong quan hệ với Trung Quốc. Việc ưu tiên cách tiếp cận hợp tác mang tính thực dụng với Bắc Kinh, trong khi gia tăng sức ép và thách thức đối với các đồng minh truyền thống, được xem là yếu tố có thể mở đường cho sự hình thành một trật tự thế giới mang tính song phương lớn (G2), nơi hai cường quốc vừa phối hợp vừa cạnh tranh trên nhiều mặt trận.
Tuy nhiên, triển vọng này cũng đặt ra không ít câu hỏi về vai trò của các quốc gia khác trong hệ thống quốc tế, cũng như việc liệu một trật tự G2 có đủ khả năng mang lại sự ổn định bền vững hay không khi cạnh tranh chiến lược giữa các nền kinh tế lớn vẫn diễn ra sâu sắc và phức tạp.
