Chợ giá – Cuộc xung đột quân sự liên quan đến Iran đang làm dấy lên lo ngại về một cú sốc năng lượng trên phạm vi toàn cầu, khi eo biển Hormuz (tuyến vận tải dầu khí quan trọng bậc nhất thế giới) đang đứng trước nguy cơ bị tê liệt. Trong khi đó, các nền kinh tế Châu Á vốn phụ thuộc lớn vào nguồn năng lượng nhập khẩu đang phải đối mặt với một thử thách nghiêm trọng, được đánh giá là lớn nhất trong nhiều thập kỷ.
Trung Đông rung chuyển, tuyến vận tải dầu khí chiến lược bị đe dọa
Căng thẳng tại Trung Đông leo thang nhanh chóng sau các cuộc tấn công của Hoa Kỳ và Israel nhằm vào Iran vào cuối tháng 2, đẩy khu vực sản xuất năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới vào trạng thái bất ổn nghiêm trọng.
Tâm điểm rủi ro hiện nay nằm tại eo biển Hormuz – tuyến đường biển hẹp nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman, nơi vận chuyển gần 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu mỗi ngày. Được biết, có khoảng 19 triệu thùng dầu thô được vận chuyển qua khu vực này mỗi ngày để cung cấp cho thị trường quốc tế.
Dù giá dầu thô vẫn chưa tăng lên mức ba chữ số, các nhà phân tích vẫn cảnh báo rằng, chỉ cần hoạt động vận tải qua Hormuz bị gián đoạn trong thời gian dài, thế giới có thể phải đối mặt với cú sốc năng lượng lớn nhất kể từ các cuộc khủng hoảng dầu mỏ vào những năm 1970.
Tình hình càng trở nên đáng lo ngại khi máy bay không người lái và tên lửa liên tục xuất hiện tại khu vực Vịnh Ba Tư, làm gia tăng rủi ro hàng hải. Nhiều công ty bảo hiểm cũng đã bắt đầu rút bảo hiểm đối với tàu thương mại, khiến hoạt động vận chuyển dầu khí qua khu vực này rơi vào tình trạng đình trệ.
Châu Á đối mặt rủi ro lớn khi nguồn cung dầu Trung Đông bị gián đoạn
Theo các chuyên gia năng lượng, Châu Á được xem là khu vực dễ bị tổn thương nhất nếu nguồn cung dầu khí từ Trung Đông bị gián đoạn. Các nền kinh tế lớn như Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc hiện phụ thuộc đáng kể vào nguồn dầu khí nhập khẩu từ khu vực Vịnh Ba Tư. Ước tính, gần 80% lượng dầu được vận chuyển qua eo biển Hormuz được tiêu thụ tại thị trường Châu Á.
Trong suốt nhiều năm qua, các quốc gia trong khu vực đã nỗ lực củng cố an ninh năng lượng thông qua nhiều biện pháp như đa dạng hóa nguồn cung dầu và khí đốt, tăng cường dự trữ dầu chiến lược, đẩy mạnh phát triển năng lượng tái tạo và sản xuất trong nước, đồng thời tối ưu hóa hoạt động của các nhà máy lọc dầu.
Tuy nhiên, theo đánh giá của giới chuyên gia, thì những biện pháp này chủ yếu giúp giảm bớt tác động ban đầu của cú sốc năng lượng, nhưng khó có thể bù đắp hoàn toàn nếu nguồn cung từ Trung Đông bị gián đoạn trong thời gian kéo dài.
Khủng hoảng khí đốt bùng phát trước cả dầu mỏ
Sự gián đoạn đầu tiên đã bắt đầu xuất hiện trên thị trường khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG). Được biết, tập đoàn năng lượng quốc gia QatarEnergy của Qatar đã thông báo tạm dừng sản xuất LNG vô thời hạn do rủi ro an ninh gia tăng trong khu vực.
Hiện, Qatar đang là một trong những nhà xuất khẩu LNG lớn nhất thế giới với công suất khoảng 82,4 triệu tấn mỗi năm, trong khi Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất đóng góp thêm hơn 5 triệu tấn. Tổng cộng, hai quốc gia này chiếm hơn 20% tổng công suất LNG toàn cầu.
Có khoảng 75% lượng LNG từ khu vực này được bán theo các hợp đồng dài hạn cho khách hàng Châu Á. Việc nguồn cung bị gián đoạn buộc các nhà nhập khẩu phải tìm kiếm nguồn thay thế trên thị trường giao ngay vốn đã rất căng thẳng.
Hệ quả chính là giá khí đốt tăng vọt. Theo đó, hợp đồng tương lai tại trung tâm giao dịch khí đốt Châu Âu Dutch Title Transfer Facility đã tăng khoảng 70% chỉ trong hai ngày, vượt xa mức tăng khoảng 12% của giá dầu thô trong cùng thời gian.
Nguy cơ gián đoạn nguồn cung dầu lan rộng
Không chỉ thị trường khí đốt, nguồn cung dầu mỏ cũng bắt đầu chịu tác động từ những gián đoạn trong vận tải năng lượng. Iraq được cho là đã phải ngừng sản xuất khoảng 1,5 triệu thùng dầu mỗi ngày, tương đương hơn một phần ba sản lượng quốc gia, do các kho chứa đầy dầu nhưng không thể vận chuyển ra tàu.
Nếu tình trạng tắc nghẽn vận tải tiếp tục kéo dài, nhiều nhà sản xuất khác trong khu vực cũng có thể buộc phải cắt giảm hoặc tạm dừng sản xuất. Điều này càng làm gia tăng nguy cơ thắt chặt nguồn cung trên thị trường năng lượng toàn cầu.
Trong khu vực, Ả Rập Xê Út hiện đang là quốc gia hiếm hoi có giải pháp vận chuyển thay thế đáng kể thông qua đường ống dầu Đông – Tây dẫn tới cảng Yanbu trên Biển Đỏ, với công suất khoảng 7 triệu thùng mỗi ngày.
Tuy nhiên, tuyến vận chuyển này cũng không hoàn toàn an toàn khi các tàu chở dầu vẫn có thể đối mặt với nguy cơ bị tấn công từ lực lượng Houthi tại Yemen.
Các nền kinh tế Châu Á kích hoạt kế hoạch khẩn cấp
Trước nguy cơ xảy ra khủng hoảng năng lượng, nhiều quốc gia Châu Á đang khẩn trương rà soát các phương án dự phòng nhằm giảm thiểu tác động nếu nguồn cung bị gián đoạn. Một số nền kinh tế thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) như Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc và New Zealand hiện duy trì kho dự trữ dầu chiến lược lớn, đủ đáp ứng nhu cầu trong nhiều tháng.
Trong khi đó, Trung Quốc được cho là đang sở hữu khoảng 1,3 tỷ thùng dầu dự trữ, tương đương khoảng 118 ngày nhập khẩu. Tuy nhiên, phần lớn các nền kinh tế khác tại Châu Á chỉ duy trì lượng tồn kho thương mại đủ cho khoảng 4 – 6 tuần tiêu thụ.
Để ứng phó trong ngắn hạn, các chính phủ có thể triển khai nhiều biện pháp khẩn cấp như tăng sản xuất điện từ than nếu nguồn khí đốt bị gián đoạn, hạn chế xuất khẩu nhiên liệu nhằm bảo vệ thị trường trong nước, giải phóng dự trữ dầu chiến lược hoặc áp dụng cơ chế phân phối nhiên liệu theo định mức trong trường hợp khẩn cấp.
Nỗ lực quốc tế nhằm giữ dòng chảy năng lượng
Trước những rủi ro gia tăng đối với hoạt động vận chuyển năng lượng qua eo biển Hormuz, chính quyền Tổng thống Mỹ – Donald Trump đã đề xuất sử dụng cơ quan tài chính phát triển của Mỹ để hỗ trợ bảo hiểm cho các chuyến tàu chở năng lượng đi qua khu vực này.
Một phương án khác cũng được cân nhắc là việc hải quân Mỹ tham gia hộ tống các tàu thương mại. Tuy nhiên, theo đánh giá của giới chuyên gia, các biện pháp này cần thời gian để triển khai và chứng minh hiệu quả trước khi các chủ tàu cũng như công ty bảo hiểm sẵn sàng quay trở lại hoạt động quy mô lớn tại khu vực.
Các chuyên gia cũng nhận định cuộc khủng hoảng hiện nay có thể trở thành bước ngoặt quan trọng trong chính sách năng lượng toàn cầu. Ngay cả khi xung đột chỉ kéo dài trong vài tuần, việc gián đoạn nguồn cung dầu khí từ Vịnh Ba Tư cũng đủ gây ra nguy cơ lạm phát đình trệ hoặc suy thoái đối với nhiều nền kinh tế dễ tổn thương.
Trong dài hạn, cuộc khủng hoảng này có thể thúc đẩy các quốc gia tăng tốc chuyển đổi sang năng lượng tái tạo, mở rộng kho dự trữ dầu chiến lược, đa dạng hóa nguồn cung năng lượng và đầu tư mạnh mẽ hơn vào các giải pháp bảo đảm an ninh năng lượng.
