Chợ giá – Mặc dù được coi là một trong những quốc gia giàu tài nguyên năng lượng nhất thế giới, từ than đá, khí đốt cho tới năng lượng mặt trời và gió, nhưng Úc vẫn đang phải đối mặt với một nghịch lý: giá điện cao ngất ngưởng, gây áp lực lên đời sống của người dân và hoạt động của doanh nghiệp.
Hóa đơn điện đang trở thành gánh nặng tài chính của người dân Úc
Theo số liệu từ Cơ quan Năng lượng Úc (AER) cho biết, hóa đơn điện trung bình hàng năm của các hộ gia đình tại một số bang như New South Wales hay Queensland hiện đang dao động từ 1.500 đến 2.000 AUD (tương đương 23 – 30 triệu đồng). Đây được xem là mức chi tiêu thuộc nhóm cao nhất trong số các quốc gia phát triển thuộc OECD.
Sự bất mãn của người dân không chỉ xuất phát từ mức giá điện leo thang, mà còn bởi thực tế rằng Úc là quốc gia xuất khẩu than đá và khí đốt hàng đầu thế giới, đồng thời sở hữu tiềm năng khổng lồ về năng lượng tái tạo. Vậy, tại sao giá điện vẫn duy trì ở mức cao?
Nhiều nguyên nhân đan xen
Giá khí đốt toàn cầu leo thang và sự phụ thuộc trong nước
Mặc dù hệ thống điện của Úc truyền thống dựa nhiều vào than đá, nhưng sự rút lui dần của các nhà máy nhiệt điện than cũ đã buộc quốc gia này chuyển sang phụ thuộc vào khí đốt, đặc biệt là các nhà máy điện “đỉnh điểm” (peaking plants) sử dụng khí đốt để bù đắp vào những thời điểm nhu cầu tăng cao.
Tuy nhiên, giá khí đốt tại Úc lại không được kiểm soát nội địa hiệu quả vì phần lớn nguồn cung được xuất khẩu theo hợp đồng dài hạn tới Châu Á và Châu Âu. Bên cạnh đó, căng thẳng địa chính trị toàn cầu như chiến tranh Nga – Ukraine, sự gián đoạn chuỗi cung ứng và nhu cầu LNG tăng vọt cũng đã khiến giá khí đốt tăng gấp đôi, gấp ba, kéo theo chi phí sản xuất điện trong nước cũng tăng theo.
Các nhà máy điện than cũ kỹ và không ổn định
Hiện tại, nhiều nhà máy điện than tại miền Đông nước Úc đã hoạt động từ hàng thập kỷ, dẫn đến tình trạng hỏng hóc và ngưng hoạt động bất ngờ, khiến cung giảm đột ngột.
Sự thiếu chắc chắn về việc khi nào các nhà máy này sẽ ngừng hoạt động và nguồn thay thế là gì khiến thị trường điện trở nên biến động mạnh, khiến giá điện tăng đột biến chỉ trong vài giờ cao điểm.
Chi phí chuyển đổi sang năng lượng tái tạo
Mặc dù năng lượng mặt trời và gió là các nguồn điện mới rẻ nhất hiện nay, nhưng việc tích hợp chúng vào lưới điện lại không hề đơn giản. Bởi, các chi phí đầu tư vào hệ thống lưu trữ năng lượng (pin lithium quy mô lớn, thủy điện tích năng), đường dây truyền tải mới và phần mềm điều hành mạng lưới hiện đại đều rất lớn.
Theo dự án truyền tải liên bang “Rewiring the Nation” của chính phủ Úc, có hơn 20 tỷ AUD sẽ được chi trong 10 năm tới để nâng cấp hạ tầng. Một phần đáng kể trong số đó hiện đang được chuyển vào hóa đơn tiền điện của người tiêu dùng.
Thị trường điện cạnh tranh
Úc vận hành Thị trường Điện Quốc gia (NEM) – nơi giá điện được điều chỉnh theo thời gian thực và các công ty bán lẻ mua điện trên thị trường này để cung cấp lại cho người tiêu dùng.
Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia cho rằng, mô hình này vẫn còn nhiều bất cập. Cụ thể, giá điện thường tăng mạnh vào giờ cao điểm, bên cạnh đó biên lợi nhuận và chi phí tiếp thị từ các nhà bán lẻ cũng góp phần đẩy giá điện đến tay người tiêu dùng lên cao hơn.
Theo báo cáo mới nhất của ACCC (Ủy ban Cạnh tranh và Tiêu dùng Úc)cho biết, biên lợi nhuận của một số nhà bán lẻ điện có thể lên đến 10 – 15%, cao hơn mức trung bình ở nhiều quốc gia Châu Âu.
Chi phí truyền tải và phân phối chiếm phần lớn hóa đơn
Có khoảng 40% tổng hóa đơn điện của hộ gia đình tại Úc không phải xuất phát từ chi phí sản xuất điện, mà đến từ việc duy trì mạng lưới truyền tải gồm cột điện, dây dẫn và trạm biến áp. Và tình trạng đầu tư dư thừa trong những năm trước, được gọi là “gold-plating” (mạ vàng), đã khiến các chi phí này bị đẩy lên cao, khó có thể điều chỉnh giảm trở lại.
Ngoài ra, việc mở rộng lưới điện đến các khu vực nông thôn rộng lớn và địa hình khó khăn cũng là một thách thức tài chính không nhỏ đối với ngành điện lực Úc.
Chính sách khí hậu thiếu nhất quán gây bất ổn đầu tư
Trong suốt 20 năm qua, Úc đã trải qua nhiều thay đổi liên tục trong chính sách khí hậu và năng lượng, từ việc áp dụng rồi bãi bỏ thuế carbon, điều chỉnh mục tiêu năng lượng tái tạo, đến thay đổi chính sách trợ giá. Những lần thay đổi chính sách này đã khiến nhà đầu tư mất niềm tin, đồng thời đẩy chi phí tài chính cho các dự án điện mới lên cao.
Thời tiết khắc nghiệt làm gia tăng áp lực
Úc hiện đang thường xuyên phải đối mặt với các hiện tượng thời tiết cực đoan như nắng nóng gay gắt, bão lũ, hạn hán và cháy rừng. Những đợt nắng nóng kéo dài khiến nhu cầu sử dụng điều hòa tăng vọt, dẫn đến hệ thống điện bị quá tải.
Đồng thời, bão và cháy rừng cũng gây hư hại nghiêm trọng đến cơ sở hạ tầng điện lực, từ đó làm cho chi phí bảo trì và sửa chữa tăng cao.
Dù hiện nay vẫn còn nhiều thách thức, nhưng triển vọng dài hạn của ngành năng lượng tại Úc lại mang tín hiệu tích cực. Được biết, Úc hiện đang là quốc gia có tốc độ triển khai năng lượng mặt trời trên mái nhà nhanh nhất thế giới. Bên cạnh đó, nhiều dự án pin năng lượng quy mô lớn đã được đưa vào vận hành tại các bang Victoria, South Australia và New South Wales, hứa hẹn góp phần nâng cao hiệu quả và ổn định nguồn cung điện trong tương lai.
